Pop!_OS met COSMIC: Linux met een kosmische twist

Windows is Windows en macOS is macOS, maar Linux laat zich minder eenvoudig vatten: er bestaan namelijk allerlei verschillende Linux-distributies. Zo richt Ubuntu zich vooral op beginners en algemeen desktopgebruik, met brede hardware-ondersteuning. Linux Mint probeert zo dicht mogelijk bij een typische Windows-ervaring te blijven. Fedora Linux richt zich vooral op wat gevorderde gebruikers, terwijl Arch Linux gebruikers aanspreekt die maximale controle willen.

Er zijn bovendien allerlei desktopomgevingen beschikbaar, die mede bepalen hoe Linux aanvoelt. Zo kiest GNOME voor een moderne en gestroomlijnde interface, terwijl KDE Plasma veel aanpassingsmogelijkheden biedt en Xfce zich vooral focust op een beperkte systeembelasting en op snelheid. Cinnamon houdt het dan weer bij een iets traditionelere desktopindeling.

Hier gooien we het met Pop!_OS over een andere boeg. Dat richt zich vooral op productief en creatief werken, zeker in combinatie met de nieuwe desktopomgeving COSMIC. Deze werd door System76, het bedrijf achter Pop!_OS, vanaf de grond af ontwikkeld in de programmeertaal Rust. De goed aanpasbare omgeving draait standaard op Wayland en biedt ondersteuning voor onder meer vlotte toetsenbordbediening, automatische tegelvensters en flexibele werkruimtes. Inmiddels kun je COSMIC op een groeiend aantal distributies vinden. Naast Pop!_OS zijn dat bijvoorbeeld CachyOS, Fedora, Arch Linux en openSUSE (zie ook deze pagina).

Of je nu een demosessie of een volledige installatie wilt, je hebt eerst het bijbehorende schijfkopiebestand nodig met het besturingssysteem en het installatieprogramma. Dat geldt trouwens voor vrijwel alle Linux-distributies.

Voor Pop!_OS vind je dit image via deze pagina. Kies bij voorkeur Pop!_OS 24.04 LTS of hoger, tenzij je een Nvidia-videokaart gebruikt, zoals een GeForce of Quadro. Kies in dit geval de versie with NVIDIA, omdat deze aangepaste videodrivers bevat. Zorg voor minstens 4 GB RAM en gebruik een usb-stick van minimaal 8 GB, liefst usb 3.0.

Om van het gedownloade iso-bestand een opstartbare usb-stick te maken, zijn er verschillende tools beschikbaar, waaronder Ventoy. Start de portable tool, selecteer je usb-stick en klik op Installeren. Kopieer daarna het Pop!_OS-iso-bestand handmatig naar de usb-stick met Ventoy. Je kunt hier trouwens meerdere iso-bestanden plaatsen, want Ventoy ondersteunt multiboot-sticks.

Een andere populaire tool is balenaEtcher. Start de app, kies Flash from file en selecteer het iso-bestand. Klik daarna op Select target en selecteer je usb-stick. Rond af met Flash! en sluit de app na afloop.

Steek de usb-stick in het gewenste systeem en start hiervan op; meestal doe je dat door tijdens het opstarten een sneltoets ingedrukt te houden. Lukt dat niet, schakel dan eerst tijdelijk Secure Boot uit in UEFI/BIOS. Raadpleeg indien nodig de systeemhandleiding.

Bij een usb-stick gemaakt met Ventoy verschijnt eerst het bootmenu. Selecteer hier het iso-bestand van Pop!_OS en bevestig met Boot in normal mode.

Klik daarna op Try or Install Pop!_OS. Even later verschijnt het taalmenu, waar je onder meer Dutch kunt kiezen, gevolgd door de landselectie, zoals Netherlands, Aruba of Belgium. Kies vervolgens de toetsenbordlay-out (bijvoorbeeld Default) en test deze in de daarvoor voorziene balk.

Let nu goed op. Kies Try Demo Mode als je Pop!_OS eerst veilig wilt uitproberen zonder je schijf of Windows-installatie te wijzigen. Via een knop rechts in het Dock kun je naderhand alsnog Install Pop!_OS starten.

Voor een echte installatie heb je twee opties: Clean Install en Custom (Advanced). De eerste wist alle partities en data op de schijf en voert een volledige installatie uit. Met Custom (Advanced) bepaal je zelf welke schijfruimte en partities Pop!_OS gebruikt. Deze optie heb je bijvoorbeeld nodig voor een dualboot-installatie naast Windows; reserveer hiervoor eerst voldoende vrije ruimte via Windows Schijfbeheer. Daarna stel je via een grafische partitielay-out zelf de gewenste partities in. Met Modify Partitions open je de ingebouwde partitiebeheerder.

Een mogelijk scenario op een schijf van 500 GB met 16 GB RAM is: boot (1 GB; FAT32), root (100 GB; ext4), swap (8 GB; linux-swap) en home (de resterende circa 391 GB; ext4).

We kunnen ons voorstellen dat je een Linux-distributie en desktopomgeving waarmee je niet vertrouwd bent, eerst veilig virtueel wilt uitproberen. Een van de betere tools hiervoor onder Windows is het inmiddels gratis VMware Workstation Pro. Meestal download je dit na een registratie bij VMware, maar eenvoudiger is een rechtstreekse download via TechSpot. Download liefst de recentste versie (op het moment van schrijven 26H1) en controleer het bestand via VirusTotal.

Controleer voor de installatie in Windows 11 eerst de status van enkele functies. Druk hiervoor op Windows-toets+R, voer optionalfeatures uit en schakel bij voorkeur Windows Hypervisor Platform en Platform voor virtuele machine in. Herstart Windows indien nodig. Hierdoor gebruikt Workstation Pro het Windows Hypervisor Platform, wat doorgaans praktischer werkt. De installatie van Workstation Pro vergt slechts enkele muisklikken en na een herstart van Windows kun je de app meteen gebruiken.

Kies in het hoofdvenster Create a New Virtual Machine, waarna je bij voorkeur Custom (advanced) selecteert. Klik tweemaal op Next. In het volgende venster kies je I will install the operating system later, om later UEFI veilig als firmwaretype in te kunnen stellen.

Klik op Next en stel bij Guest operating system de optie Linux Ubuntu 64-bits in, aangezien Pop!_OS op Ubuntu is gebaseerd.

Voer daarna een naam in, zoals Pop!_OS 24.04 LTS, en kies een geschikte opslaglocatie. Klik op Next voor het aantal processors en kernen. Kies bijvoorbeeld 1 processor met 4 kernen, afhankelijk van je fysieke hardware. Het aantal sockets en kernen vind je onder meer via Windows Taakbeheer, in de rubriek Prestaties bij Processor.

Stel vervolgens het geheugen bijvoorbeeld in op 4 GB, tenzij je systeem dit niet kan behappen. Klik opnieuw op Next; de netwerkconfiguratie mag op Use network address translation (NAT) blijven staan. De voorgestelde I/O Controller kun je behouden en als schijftype kies je bij voorkeur NVMe.

Geef daarna aan dat je een nieuwe virtuele schijf wilt maken, bijvoorbeeld met een grootte van 40 GB. Selecteer Store virtual disk as a single file, tenzij je de virtuele machine via netwerkshares wilt verplaatsen. Laat Allocate all disk space now bij voorkeur uitgeschakeld. Benoem de virtuele schijf en klik op Next.

Via Customize Hardware en eventueel Add kun je indien gewenst nog verdere aanpassingen doen aan de gevirtualiseerde hardware.

Zodra je op Finish klikt, verschijnt de virtuele machine in de lijst. Klik hier met rechts op en kies Settings. Open het tabblad Options, selecteer Advanced en stel Firmware type bij voorkeur in op het modernere UEFI. Enable secure boot laat je uitgeschakeld. Verwijder ook het vinkje bij Enable side channel mitigations for Hyper-V enabled hosts, tenzij je in een erg onveilige omgeving werkt.

Ga daarna naar het tabblad Hardware, want voordat je de machine opstart, moet je het iso-bestand nog koppelen. Kies in de lijst CD/DVD (SATA) en kies in het rechterdeelvenster Use ISO image file. Verwijs via Browse naar het gedownloade iso-bestand. Omdat Workstation Pro doorgaans een gevirtualiseerde VMware-gpu gebruikt, heeft het weinig zin om hier de Nvidia-versie van Pop!_OS te gebruiken, ook niet wanneer je fysieke pc een Nvidia-kaart bevat. Controleer of Connect at power on aangevinkt staat en sluit het configuratievenster af met OK.

Terug in het hoofdvenster selecteer je de virtuele machine en klik je op Power on this virtual machine. Kies even later Try or Install Pop!_OS en wacht tot de set-up verschijnt.

Net als bij een fysieke installatie kies je eerst de taal, zoals Dutch, gevolgd door het land, bijvoorbeeld Netherlands of Belgium. Selecteer daarna de toetsenbordlay-out, zoals Dutch of Belgian, en test deze in de invoerbalk.

Kies vervolgens Clean Install en selecteer de schijf, wellicht VMware Virtual NVMe Disk. Bevestig met Erase and Install. Vul je volledige naam, gebruikersnaam en tweemaal je wachtwoord in. Voor een testomgeving volstaat meestal Don’t Encrypt. Daarna start de installatie.

Klik na afloop in de statusbalk onderaan op I finished installing en kies vervolgens Restart Device binnen Pop!_OS.

Doorgaans start daarna de geïnstalleerde Pop!_OS netjes op als virtuele machine. Na aanmelding kun je meteen enkele zaken configureren, zoals de tijdzone, de weergave (bijvoorbeeld COSMIC Light) en de lay-out, zoals Top Panel en Bottom Dock. Na deze initiële configuratie zou ook de systeemklok correct ingesteld moeten zijn.

In de knoppenbalk van Workstation Pro vind je onder meer VM met de optie Install VMware Tools. Deze tools bevatten speciale drivers en services voor bijvoorbeeld een betere grafische weergave, muisintegratie en klemborddeling. Je installeert deze beter vanuit Pop!_OS zelf via de pakketbronnen, voor een betere kernelcompatibiliteit en automatische updates.

Klik op de knop Terminal in het Dock of druk in de virtuele machine op Windows-toets+T. Vernieuw eerst de pakketlijsten met het volgende commando en voer desgevraagd je wachtwoord in:

sudo apt update

Werk alle beschikbare pakketten bij met het volgende commando, bevestig indien nodig met J:

sudo apt upgrade

Wil je ook alle systeemcomponenten volledig bijwerken, gebruik dan het volgende commando:

sudo apt full-upgrade

Installeer daarna de VMware-toolset met:

sudo apt install open-vm-tools-desktop -y

Voer na afloop het commando reboot uit. Zodra Pop!_OS opnieuw is opgestart, controleer je de installatie met:

systemctl status open-vm-tools

Normaal verschijnt hier active (running).

We bespreken enkele tips die je helpen om je vlotter met je virtuele machine te laten werken. De belangrijkste functies vind je in de taakbalk bovenaan de draaiende VM. Activeer Enter full screen mode en verberg tegelijk de taakbalk; beweeg de muis naar de bovenrand om die weer zichtbaar te maken. Zo lijkt het alsof Pop!_OS rechtstreeks op je pc draait. Nog overtuigender wordt het wanneer je via File kiest voor Exclusive mode en bevestigt. Dan verdwijnt Windows volledig uit beeld tot je Ctrl+Alt indrukt.

Ook Manage snapshots for this virtual machine is erg nuttig. Via Take Snapshot maak je een momentopname van de virtuele machine, zodat je later altijd naar die toestand kunt terugkeren. Met AutoProtect laat je zelfs automatisch op vaste tijdstippen snapshots aanmaken.

Verder vind je in de taakbalk een pauzeknop om het virtuele systeem tijdelijk te bevriezen. Vanuit de Workstation-beheermodule hervat je dit later weer via Resume this virtual machine. Je kunt in de taakbalk ook Shut Down Guest kiezen, maar het is beter de virtuele machine vanuit Pop!_OS zelf af te sluiten, via de aan-uitknop rechtsboven.

Laten we Pop!_OS en de desktopomgeving COSMIC wat nader bekijken. Een goed vertrekpunt is de knop COSMIC Instellingen in het Dock. Hiermee open je een configuratievenster met allerlei onderdelen, waaronder Netwerk en wifi, Energie en batterij en Invoerapparaten.

Een aantal andere onderdelen bespreken we iets uitgebreider. Zo bepaal je via de categorie Bureaublad welke schermachtergrond je gebruikt en hoe die op je scherm(en) verschijnt. Je past hier desgewenst ook het uiterlijk tot in detail aan, van kleuren en stijlen tot meer experimentele onderdelen zoals systeemlettertypes en pictogramthema’s. Handig is dat je altijd naar de standaardinstellingen kunt terugkeren en instellingen van de interface ook kunt exporteren of importeren.

Bij Beeldschermen regel je technische instellingen zoals resolutie, verversingsfrequentie en schaalopties. Via Toepassingen kies je welke standaard-apps je gebruikt, bijvoorbeeld voor de browser (Firefox), bestandsbeheer (COSMIC Bestanden), mediaspeler (COSMIC Media Player) en terminal (COSMIC Terminal).

In de onderste rubriek, Systeem- en gebruikersaccounts, kun je extra gebruikers aanmaken, wachtwoorden wijzigen en bepalen welke accounts rootmachtigingen krijgen. Je vindt hier ook diverse hardwaregegevens van je machine.

Linux-desktops zoals GNOME en KDE Plasma beschikken al geruime tijd over virtuele werkbladen, maar in COSMIC zit dit concept nog sterker geïntegreerd.

Open een of meer programmavensters en klik linksboven op Workspaces of op het Workspaces-pictogram in het Dock. Links verschijnt een verticaal overzicht van de actieve virtuele werkbladen in je sessie; de geopende vensters staan standaard in Werkblad 1. Selecteer vervolgens het automatisch geopende Werkblad 2 zodat nieuwe vensters daar terechtkomen. Herhaal dit eventueel voor extra werkbladen. Zo creëer je aparte werkomgevingen voor bijvoorbeeld browser en mail, documenten of code, chat en muziek. Zodra alle vensters op een werkblad gesloten zijn, ruimt Pop!_OS ze automatisch op, tenzij je ze via het pinpictogram vastzet.

Via COSMIC Instellingen, bij Bureaublad / Virtuele werkbladen, pas je verdere opties aan, zoals de oriëntatie van de miniaturen. Met de Windows-toets, in Pop!_OS (en veel andere Linux-distributies) de supertoets genoemd, plus cursortoets omhoog of omlaag blader je snel tussen werkbladen. Je kunt actieve vensters ook naar een andere werkbladminiatuur slepen en de miniaturen zelf herschikken. Daarnaast kun je vensters automatisch laten tegelen. Klik rechtsboven op het tegelicoon en schakel Huidig werkblad tegelen in. Met Windows-toets+PijlLinks of -Rechts wissel je tussen actieve vensters; houd tegelijk Shift ingedrukt om ze te verplaatsen. Extra opties vind je via COSMIC Instellingen, bij Bureaublad / Vensterbeheer.

Om geïnstalleerde applicaties snel te vinden en te starten, gebruik je de ingebouwde Launcher vanuit het Dock. Typ (een deel van) de appnaam en kies de gewenste toepassing.

Wil je thematisch zoeken, open dan Applications via het menu bovenaan of via het pictogram in het Dock. Onderaan het venster zie je rubrieken zoals Startpagina, Kantoor, Systeem en Hulpprogramma. Met de plusknop voeg je eigen categorieën toe en je kunt ook applicatiepictogrammen naar de gewenste rubriek verslepen.

Nieuwe toepassingen installeer je eenvoudig via de ingebouwde COSMIC Store, eveneens bereikbaar vanuit het Dock. Ook hier vind je verschillende rubrieken, waaronder Reeds geïnstalleerd. Kies een app om die bij te werken of te verwijderen. De rubriek Updates toont voor welke geïnstalleerde toepassingen een update beschikbaar is. Klik op Bijwerken en voer desgevraagd je wachtwoord in. Andere categorieën zijn onder meer Creëer, Werk, Programmeer, Leer, Ontspan, Hulpprogramma’s en Applets. Doorgaans volstaat een klik op Installeren.

Veel toepassingen verschijnen hier als Flatpak- of deb-pakket (APT), maar je kunt apps uiteraard ook via de terminal installeren, bijvoorbeeld met:

sudo apt update && sudo apt install <pakketnaam>

Het kan ook met:

flatpak install flathub <pakketnaam>