Waar ikzelf ongeveer drie kwartier onderweg ben om Nolans epiek tot me te nemen, draait het daadwerkelijke verhaal juist om een reis die volledig in de soep loopt. Odysseus - gespeeld door Matt Damon in de film - is de koning van Ithaca, en gaat met andere Grieken uit de oudheid op oorlogspad naar Troy. En inderdaad: dat waren toentertijd eigenlijk geen Grieken; het volk bestond uit Myceners.
In Troy gebeurt er van alles met appels, houten paarden en pijn aan hielen - geen idee, ik heb de film uit 2004 al jarenlang niet meer gezien en de Iliad nog niet gelezen. Voor The Odyssey is dit welbekende verhaal ook niet per se belangrijk: in essentie draait dit verhaal namelijk om de dramatische terugkeer van Odysseus naar Ithaca. De beste man heeft er namelijk tien jaar over gedaan om thuis te komen, bovenop het decennium dat de Trojaanse oorlog hem al heeft gekost.
Ondertussen wordt er in Ithaca van de afwezigheid van de koning gebruikgemaakt door een grote groep suitors, mannen die azen op de hand van Penelope, de vrouw van Odysseus die gespeeld wordt door Anne Hathaway. Zijn zoon Telemachus - onze Spider-Man Tom Holland - probeert deze steeds baldadiger wordende groep in toom te houden, en zoekt ondertussen uit waar zijn vader in vredesnaam uithangt.
De tand des tijds
Het meest fascinerende aan The Odyssey is dat dit verhaal al zo’n achthonderd jaar voor het jaar nul bestond. Althans, in ieder geval het geraamte ervan. Dit is lastig precies te zeggen, gezien The Odyssey van origine mondeling verteld werd door een zogenaamde rapsode. Omdat veel mensen niet konden lezen, trokken deze verhalenvertellers rond om epische gedichten als The Odyssey en Iliad aan de man te brengen.
Daarom wordt vaak ook gesteld dat het verhaal niet geschreven, maar gecomponeerd is. Door een persoon genaamd Homerus. Dat deed hij dus bizar lang geleden, tot op het punt dat academici er nog altijd niet uit zijn of Homerus überhaupt zowel The Odyssey als Iliad heeft gecomponeerd.
Afijn, het punt is dat er door de jaren geheid dingen zijn veranderd aan The Odyssey. Nog voordat er een eerste, échte versie schriftelijk genoteerd is, zelfs. En ook in onze moderne tijd zijn er van die geschriften verschillende vertalingen en interpretaties op papier gezet.
Als je het verhaal zelf eens in boekvorm tot je wil nemen, is de versie van Stephen Fry een goed instappunt, al wil ik persoonlijk vooral de vertaling van Emile en Dominic Rieu aanraden. Alleen al door de uitgebreide introductie, die de unieke structuur van The Odyssey duidt, maar daarover later meer.
Want hoe heeft The Odyssey de tand des tijds zo goed doorstaan? Naast dat het sowieso bekijks trekt door de periode waarin het ontstond, kun je het verhaal ook als een soort voorloper zien van vrijwel ieder avonturenverhaal dat we in de afgelopen eeuwen hebben gezien.
Net als veel verhalen uit de tijd van de Mycenen staat de relatie tussen de mens en goden centraal - meer dan in bijvoorbeeld Noorse mythen. The Odyssey is in essentie erg behapbaar: Odysseus wil naar huis, terug naar zijn vrouw en zoon. De continue afleidingen zijn vermakelijke, avontuurlijke obstakels, die samen praktisch de originele blockbuster vormen. The Odyssey blijft relevant omdat het een goed, meeslepend verhaal is, waar nog tot op de dag van vandaag inspiratie uit geput wordt.
Kijk bijvoorbeeld eens naar Superman: Lost, een comicserie van tien delen waarin de Man of Steel een vergelijkbare reis doormaakt. Ook zijn er de film O Brother, Where Art Thou?, die een vorm van het verhaal in het Mississipi van 1930 plaatst, het internetfenomeen Epic: The Musical en komen personages als Odysseus voorbij in games als Hades 2.
Oh, en nog een film waarin een man op een ellenlange reis gaat, wetende dat hij daardoor vele jaren van het leven met zijn familie gaat missen en op zijn terugreis continu in de problemen komt, waardoor zijn reis vele malen langer duurt dan verwacht? Christopher Nolans Interstellar. Misschien heb je daar weleens van gehoord.
De tijd des tands
Is Nolan daarom de uitgerekende persoon om aan het hoofd van deze verfilming te staan? Op basis van de beschrijving die ik eerder in dit artikel heb gegeven klinkt het immers als een vrij rechttoe rechtaan verhaal - iets waar Nolans werk nu niet bepaald bekend om staat. Maar The Odyssey - het gedicht - is niet geheel chronologisch gestructureerd. Het oorspronkelijke verhaal speelt ietwat met de flow van het verhaal.
In medias res, oftewel middenin het verhaal starten om vervolgens de voorgaande gebeurtenissen in te vullen, is misschien wel uitgevonden met The Odyssey, en ik kan me voorstellen dat Nolan daar graag zijn tanden in wil zetten. Je hoeft er waarschijnlijk geen kaarten bij te tekenen à la Tenet, maar de structuur van The Odyssey is geen rechte lijn.
Bovennatuurlijk realisme
Nu moet ik eerlijk toegeven nog wel een aantal bedenkingen rondom Nolans versie van The Odyssey te hebben. Odysseus’ reis wordt getekend door veel verschillende gevaren, van een mensetende Cycloop tot aan een heks die zijn bemanning in varkens verandert. En dat allemaal gebakken in een Griekse mythologiesaus, waar godin van de oorlog Athena hem bijstaat, en Odysseus tegen de haren van zeegod Poseidon in strijkt.
Nolan staat bekend om groots conceptuele ervaringen in een gegrond sausje. De wetenschap van Interstellar is niet per se feit, maar voelt wel direct logisch. Hetzelfde geldt voor Inception. Eigenlijk is Tenet zijn enige film waar bijna geen pijl op te trekken valt wanneer je er meer dan tien seconden over nadenkt. Maar The Odyssey is een ongegeneerde mythe, met goden die van de berg Olympus in de wolken naar het land van de levenden springen en gigantische monsters in de zeeën.
Deze elementen zitten wel in The Odyssey: de cycloop Polyphemus is al in de marketing te zien, het rijk van de doden is getoond en Zendaya’s Athena komt ook voorbij, maar iets in mij zegt stiekem ook graag een high-fantasy Hal van Olympus te willen zien. En grote monsters in de zee, maar misschien staan deze elementen toch dichter bij een Lord of the Rings-achtig idee dan waar Nolan in geïnteresseerd is. Eén ding is in ieder geval zeker; ik zou zonder blikken en blozen twintig jaar naar het meest dichtstbijzijnde IMAX-scherm reizen voor The Odyssey.
The Odyssey draait vanaf 16 juli in de bioscoop.
