Retrospective: Hoe Grand Theft Auto 5 dertien jaar lang relevant bleef

Toen Grand Theft Auto 5 op 25 oktober 2011 werd aangekondigd, waren we alweer ruim drie jaar van de release van zijn voorganger verwijderd. GTA 4 had een grote indruk gemaakt met zijn gedetailleerde versie van Liberty City en het verhaal rondom Niko Bellic. Toch waren er ook spelers die de luchtigere toon van GTA: San Andreas misten. Met de aankondiging van GTA 5 leek Rockstar het beste van beide werelden te willen combineren: de gedetailleerde, realistische spelwereld van GTA 4 met de vrijheid, afwisseling en uitbundigheid waar San Andreas om bekendstond.

De aankondiging van Grand Theft Auto 5 alleen al zorgde voor enorme verwachtingen. De eerste trailer liet een zonnig Los Santos zien, met stranden, palmbomen en uitgestrekte landschappen. Dat vormde een groot contrast met het grauwe Liberty City uit GTA 4. Naarmate Rockstar meer beelden en informatie deelde, werd ook duidelijk hoe ambitieus de game zou worden. Drie speelbare hoofdpersonages, een enorme open spelwereld en spectaculaire overvallen: GTA 5 beloofde op vrijwel ieder vlak groter en uitgebreider te worden dan zijn voorganger. En dat allemaal op de PlayStation 3 en Xbox 360, die ver aan het einde van hun levensloop zaten.

Toen Grand Theft Auto 5 op 17 september 2013 eindelijk verscheen, stonden fans midden in de nacht voor de winkels om een exemplaar te bemachtigen. De enorme hype bleek niet voor niets te zijn geweest. De recensies waren vrijwel unaniem lovend en de game brak direct verkooprecords. Volgens uitgever Take-Two leverde GTA 5 in de eerste dag  wereldwijd 600 miljoen dollar aan retailomzet op.

Een belangrijk onderdeel van dat succes was de spelwereld. Waar GTA 4 zich grotendeels afspeelde in het grauwe, dichtbebouwde Liberty City, koos Rockstar met GTA 5 voor een compleet andere omgeving. Los Santos - de fictieve versie van Los Angeles - en de omliggende gebieden bieden een enorme variatie aan locaties. Van de drukke stranden van Vespucci Beach en de armere wijken van Strawberry tot de wolkenkrabbers van Downtown en de luxe villa's in Vinewood Hills. Buiten de stad vind je bovendien de droge woestijn rond Sandy Shores en de groene natuur bij Mount Chiliad.

Die afwisseling bleef niet beperkt tot de spelwereld. Ook de drie hoofdpersonages komen uit totaal verschillende werelden. Michael woont met zijn ongelukkige gezin in een luxe villa in Rockford Hills, Franklin probeert zich vanuit de armere wijk Strawberry omhoog te werken en Trevor leidt een chaotisch bestaan in een trailer in Sandy Shores. Door de ogen van die drie personages krijg je ook steeds weer een andere kant van Los Santos te zien.

Het bijzondere is dat je tijdens het spelen vrijwel ieder moment tussen Michael, Franklin en Trevor kunt wisselen. Met een druk op de knop zoomt de camera uit boven Los Santos, om vervolgens ergens anders in de spelwereld weer in te zoomen op een van de andere personages. Die zijn bovendien niet altijd braaf thuis aan het wachten. Soms tref je Trevor in z’n onderbroek op de snelweg aan, terwijl Michael of Franklin gewoon met hun eigen dagelijkse bezigheden in de weer zijn. Het geeft het gevoel dat de drie personages ook een leven hebben wanneer je niet met ze speelt.

Die verschillende levens komen samen in het verhaal. Michael is een voormalige bankovervaller die na een mislukte overval onder een nieuwe identiteit een luxe leven leidt in Los Santos. Wanneer hij de jonge straatcrimineel Franklin ontmoet, raakt hij opnieuw betrokken bij het criminele circuit. Dat trekt ook de aandacht van Trevor, Michaels vroegere partner, die jarenlang dacht dat Michael dood was. Naarmate het verhaal vordert, raken de levens van de drie personages steeds meer met elkaar verweven en voeren ze opdrachten uit voor zichzelf, maar ook voor corrupte overheidsagenten.

Wat Grand Theft Auto 5 voor velen echt bijzonder maakte, was hoe levendig en gedetailleerd Los Santos voelde. Vergeleken met de beelden van GTA 6 oogt Los Santos inmiddels misschien wat minder indrukwekkend, maar in 2013 viel er werkelijk overal iets te ontdekken. Je kan een potje golf spelen, met een vliegtuig over de bergen vliegen of simpelweg door de stad rijden om te kijken of je nog een mooie sportauto aan je collectie kan toevoegen. Om nog maar te zwijgen over de militaire basis waar je tanks, cargovliegtuigen en straaljagers kan jatten.

Diezelfde uitbundigheid kwam terug in de missies. Een van de grootste toevoegingen waren de heists: grootschalige overvallen die je zelf moet voorbereiden. Bij verschillende overvallen kun je kiezen hoe je te werk gaat en wie je meeneemt. Ieder bemanningslid heeft zijn of haar eigen vaardigheden en vraagt een bepaald percentage van de buit. Een ervaren chauffeur of hacker kost meer, maar wie besluit te bezuinigen, kan daar tijdens de overval flink voor worden afgestraft. Zo kan een onervaren chauffeur tijdens de ontsnapping van zijn motor vallen, waardoor je een deel van de buit misloopt.

Naarmate het verhaal vordert, worden de heists steeds spectaculairder. Waar je begint met het beroven van een juwelierszaak, sta je later in een zwaar bepantserd pak met een machinegeweer in je handen tegenover hordes politieagenten. Die absurditeit beperkt zich niet tot de overvallen. Ook daarbuiten zit GTA 5 vol bizarre missies en personages die je niet snel vergeet. Lamar Davis en Jimmy De Santa zijn daar perfecte voorbeelden van.

Maar hoe indrukwekkend de wereld, personages en heists ook waren, GTA Online groeide uit tot een belangrijke reden waarom GTA 5 zo lang populair bleef. Twee weken na de gamerelease, op 1 oktober 2013, kwam het online gedeelte van de game beschikbaar. Spelers kunnen hierin hun eigen personage creëren en samen met vrienden Los Santos verkennen, missies voltooien en geld verdienen voor nieuwe auto's en appartementen. Dat ging overigens niet meteen van een leien dakje. GTA Online kampte rond release met zoveel serverproblemen dat de modus voor veel spelers nauwelijks speelbaar was.

Nadat de grootste problemen waren opgelost, begon Rockstar de online spelwereld steeds verder uit te breiden. Er kwamen nieuwe missies, voertuigen en activiteiten bij, maar vooral de komst van de eerste heists in maart 2015 was een belangrijke stap. Eindelijk konden spelers ook samen met vrienden uitgebreide overvallen voorbereiden en uitvoeren, iets waar sinds de release al naar werd uitgekeken. In de jaren daarna kregen spelers steeds meer mogelijkheden om hun eigen criminele imperium op te bouwen en hun kas verder te spekken.

Maar GTA Online is niet alleen zo populair gebleven door de nieuwe missies die Rockstar toevoegde. Spelers kunnen ook zelf aan de slag met de Content Creator, waarmee ze hun eigen races en andere activiteiten kunnen ontwerpen. Zo ontstonden er steeds gekkere parcoursen vol schansen, loopings en obstakels, die vervolgens door andere spelers konden worden uitgeprobeerd.

Ondertussen is GTA Online steeds meer om geld gaan draaien. Waar je in het begin vooral spaarde voor een mooie auto of een luxe appartement, kon je later complete ondernemingen opbouwen. Nieuwe voertuigen, panden en bedrijven kosten vaak flinke bedragen aan GTA-dollars. Die kun je verdienen door te spelen, maar via Shark Cards ook met echt geld kopen. Voor spelers levert dat voortdurend nieuwe redenen op om de game te spelen, terwijl Rockstar een manier had gevonden om ook jaren na de oorspronkelijke release inkomsten uit GTA 5 te blijven halen, en dus een goede reden had om servers te onderhouden en content te pushen.

Misschien nog opvallender was de opkomst van GTA-rollenspellen. Op aangepaste servers kunnen spelers hun eigen personages en verhalen bedenken. In plaats van alleen overvallen te plegen, kunnen ze bijvoorbeeld politieagent, taxichauffeur of ambulancebroeder worden. De populariteit van zulke servers op Twitch en YouTube laat zien dat GTA 5 inmiddels veel meer is dan alleen de game die Rockstar in 2013 had uitgebracht. Spelers hebben de wereld op hun eigen manier verder uitgebouwd.

Hoe groot het succes van GTA 5 is geworden, bleek tijdens de coronapandemie. Terwijl wereldwijd lockdowns werden ingevoerd, beleefde GTA Online in 2020 zijn drukste jaar tot dan toe. Volgens uitgever Take-Two telde de game in iedere maand van dat jaar meer spelers dan in dezelfde maand van enig eerder jaar sinds de release. Zeven jaar na de release bereikte GTA Online dus een nieuw hoogtepunt.

Toch heeft het enorme succes van GTA Online ook een keerzijde. Waar Grand Theft Auto 4 nog twee grote verhaaluitbreidingen kreeg, The Lost and Damned en The Ballad of Gay Tony, bleef vergelijkbare singleplayercontent bij GTA 5 uit. Rockstar bleef nieuwe content uitbrengen voor GTA Online, maar spelers die hoopten op extra avonturen met Michael, Franklin en Trevor kwamen bedrogen uit. Juist omdat de singleplayercamapgne zoveel potentie had, is dit een van de grootste gemiste kansen van Grand Theft Auto 5. Er waren wel uitbreidingen in ontwikkeling, maar deze zijn vroegtijdig geannuleerd.

Maar niet alleen de voortdurende updates van GTA Online hebben ervoor gezorgd dat GTA 5 relevant is gebleven. Rockstar bracht de game ook steeds opnieuw uit. Wat in 2013 begon op de PlayStation 3 en Xbox 360, verscheen een jaar later alweer op de PlayStation 4 en Xbox One. In 2015 volgde de pc-versie en in 2022 waren ook de PlayStation 5 en Xbox Series X en S aan de beurt.

Vooral de versies voor PlayStation 4 en Xbox One brachten flink wat verbeteringen met zich mee. Los Santos zag er scherper en gedetailleerder uit en dankzij de nieuwe first-personmodus kon je de hele game ineens vanuit een ander perspectief beleven. De versies voor PlayStation 5 en Xbox Series X en S gingen daar nog een stapje verder in, met betere prestaties, snellere laadtijden en verschillende grafische opties. Daarmee verscheen GTA 5 in een periode van nog geen negen jaar op maar liefst drie verschillende consolegeneraties.

Toch heeft die uitzonderlijk lange levensduur ook een keerzijde. Hoewel Rockstar Grand Theft Auto 5 is blijven verbeteren en uitbreiden, groeide bij veel spelers de behoefte aan een compleet nieuw deel. Vooral toen de game in 2022 opnieuw voor een nieuwe generatie consoles verscheen, klonk er kritiek. Hoe mooi Los Santos er inmiddels ook uitzag, het bleef uiteindelijk dezelfde spelwereld die spelers al sinds 2013 kenden. Ook GTA Online was niet voor iedereen meer even aantrekkelijk. De steeds duurdere voertuigen en gebouwen zorgden ervoor dat je behoorlijk wat tijd moest investeren om alles vrij te spelen, tenzij je bereid was om echt geld aan Shark Cards uit te geven.

Met Grand Theft Auto 6 in aantocht komt er eindelijk een opvolger voor een game die veel langer meeging dan iemand in 2013 had kunnen verwachten. De verwachtingen zijn daardoor enorm. Rockstar moet niet alleen een indrukwekkende nieuwe spelwereld en een goed verhaal neerzetten, maar krijgt ook te maken met alles wat GTA Online in de afgelopen dertien jaar heeft opgebouwd – al zal op 19 november alleen een singleplayercampagne beschikbaar zijn. Spelers zijn inmiddels gewend geraakt aan een onlinewereld die voortdurend nieuwe activiteiten, voertuigen en mogelijkheden krijgt. De vraag is dan ook niet alleen of GTA 6 zijn voorganger bij de release kan overtreffen, maar ook wat de game in de jaren daarna te bieden heeft. Of GTA 6 net zo lang populair blijft, zal de toekomst moeten uitwijzen.