Schaken werd eeuwenlang beschouwd als bezigheid voor mensen met grote intellectuele gaven. Maar onlangs versloeg een zelflerende computer na slechts enkele uren studie het sterkste schaakprogramma. Hoe is het zover gekomen?

Computers rekenden er al zo’n vijftien jaar vrolijk op los toen programmeurs van het beroemde Los Alamos Laboratory (toevallig ook de geboorteplaats van de atoombom) zich afvroegen of een machine niet geprogrammeerd kon worden om iets te doen waar tot dan toe – naar men dacht – grote intelligentie voor nodig was: schaken. Er was alleen één probleem: de Maniac I was niet krachtig genoeg voor gewoon schaken op een 8x8-bord, dus bedacht men een 6x6-variant zonder lopers.

Het was aanvankelijk bepaald geen succes; een sterke menselijke tegenspeler won met groot gemak. In de jaren die volgden nam de computer echter langzaam in kracht toe, waardoor ook het gewone schaak weer in zicht kwam. Aanvankelijk leek dat wederom nog nergens naar, maar in 1997 – veel later dan menig deskundige in de jaren vijftig en zestig had gedacht – versloeg de krachtige en speciaal voor schaken geprogrammeerde supercomputer Deep Blue II dan toch eindelijk de sterkste schaker tot dan toe: Gary Kasparov.

AlphaZero vs Stockfish

De kracht van schakende computers is – zoals alles in de wereld van ict – een exponentieel proces. In plaats van de kracht elk jaar met een vast getal te laten toenemen, moeten we die kracht elk jaar met een getal vermenigvuldigen, waardoor niet alleen de kracht elk jaar groter wordt, maar ook de toename – zoals in rente op rente op rente. Dat zorgt ervoor dat de ontwikkelingen steeds sneller gaan.

In de jaren die volgden werden pc-programma’s dan ook steeds sterker, en zo’n vijftien jaar na de successen van supercomputer Deep Blue II kon je al gewoon gratis schaaksoftware voor de pc downloaden waarvan geen mens meer kan winnen. Dat is echter wel software die speciaal geschreven is om miljoenen schaakstellingen razendsnel te kunnen evalueren.

En toen was daar plotseling AlphaZero, een zelflerend systeem dat alleen de spelregels aangereikt kreeg, vervolgens een handvol uren tegen zichzelf ging spelen en aan het eind daarvan sterker was dan het sterkste pc-programma.

©PXimport

AlphaGo en DeepMind

Het bordspel go is niet alleen aanzienlijk ouder, maar ook aanzienlijk complexer dan schaken – onder meer omdat de speler die aan zet is bij go veel meer zetten in overweging moet nemen. Veel schaaksoftware moest het vooral van brute kracht hebben (veel stellingen per seconde analyseren), en met die aanpak boek je in go aanzienlijk minder succes.

Het duurde dan ook tot de opkomst van deep learning voordat ook in go een serieuze gooi naar de wereldtop kon worden gedaan. Dat gebeurde in 2016 en 2017, toen wereldtoppers Lee Sedol en Ke Jie in een match onder toernooiomstandigheden werden verslagen door AlphaGo. 2017 bracht ons ook een nieuwere versie van AlphaGo, die uitsluitend was getraind via partijen tegen zichzelf. Deze versie was nog veel sterker en versloeg zijn voorganger in 89 uit 100 partijen.

Gesterkt door deze successen richtte DeepMind (de Google-dochter achter dit succes) ook een algemener systeem in voor andere spellen, dat ze AlphaZero noemden. AlphaZero is de machine die verantwoordelijk is voor de doorbraak waarmee we ons verhaal begonnen. Door de machine een handvol uren tegen zichzelf te laten schaken, konden de makers het neurale netwerk dusdanig sterk maken dat Stockfish regelrecht werd vernederd – voor zover dat voor een programma mogelijk is.

“Wat is Stockfish?” vraagt de niet-schaker. Dat is de tot nu toe sterkste schaak-engine met een rating rond 3450 (ter vergelijking: de nummer 1 bij de mensen, Magnus Carlsen, moet het doen met ‘slechts’ 2843).

De overwinningen van AlphaGo en AlphaZero brachten de successen van kunstmatige intelligentie onder de aandacht van een aanzienlijk breder publiek. Niet omdat die er eerder niet waren, maar die kwamen zo sluipenderwijs dat de meeste mensen ze vanwege het eerdergenoemde AI-effect niet als zodanig herkenden.

©PXimport

De volgende stap

Dat is ook het verraderlijke van exponentiële groei; aanvankelijk lijkt het nog mee te vallen, maar voor je het weet schiet de grafiek vrijwel recht omhoog. Denk maar aan het beroemde verhaal van de man die voor bewezen diensten van de koning een wens mocht doen. “Ach,” zei hij, “geef me maar een schaakbord met één graankorrel op het eerste veld, twee op het tweede, vier op het derde, acht op het vierde …”, enzovoort. Dat lijkt goed te behappen, totdat je beseft dat het totaal meer dan duizend keer de wereldproductie is.

Die exponentiële groei valt ons nu pas op als het gaat om AI, maar een intelligent schakende computer is natuurlijk nog maar het begin. Binnen zeer afzienbare tijd zullen zelflerende computers niet meer worden beperkt tot het leren van één spelletje, maar kunnen ze putten uit álle kennis uit álle digitale bibliotheken of – in het geval van DeepMind – álles wat op de Google-servers te vinden is. Goed, dat is theoretische kennis, maar inmiddels kan de computer ook praktijkervaring opdoen; we hebben hem immers ook al leren lopen.

Tekst: Ap de Smits

Onderweg telt soms iedere gram, zeker als je veel reist. Voor wie niet houdt van een zware rugtas heeft HP de OmniBook 7 Aero. Deze laptop weegt nog geen kilogram, maar heeft toch een processor met 8 cores in combinatie met 32 GB RAM. Dat klinkt als een uitstekend product voor wie veel onderweg is. Of dat echt zo is? Wij hebben hem getest.

Natuurlijk wist ik dat de HP OmniBook 7 Aero ongeveer een kilogram weegt, maar toch was ik positief verrast toen ik hem uit de doos haalde. De OmniBook 7 Aero is zó licht dat het bijna een stuk speelgoed lijkt. Dat is gelukkig niet het geval, want de behuizing van een aluminium-magnesium-legering zit ondanks het geringe gewicht degelijk in elkaar. Het is daardoor een laptop die je zonder zorgen in je rugtas stopt, waarna je eigenlijk niet meer merkt dat je hem bij je hebt. Mijn eigen laptop is met 1,35 kilogram ook niet bijzonder zwaar, maar toch voel ik een duidelijk verschil als ik de OmniBook 7 Aero meeneem. Fijn als je dagelijks met de trein naar kantoor of studie gaat.

©Jeroen Boer - ID.nl

Waar ik ook blij van word, is dat HP ondanks de compacte behuizing toch in een fijne verzameling aansluitingen heeft voorzien. Natuurlijk wordt de basis tegenwoordig gedekt door usb-c en daarvan krijg je er twee die allebei geschikt zijn voor zowel laden als het aansluiten van een beeldscherm. Thuis of op kantoor kun je hem dus met één kabel aansluiten op je werkplek. Maar omdat je een lichte laptop waarschijnlijk juist onderweg gebruikt, is het fijn dat HP je ook twee normale usb-poorten, een HDMI-aansluiting en een headsetaansluiting geeft. Zo kun je hem ook gewoon gebruiken op plekken waar nog een oudere monitor of beamer staat en heb je ook voor een usb-stickje geen adapter nodig. Het enige dat een klein beetje jammer is, is dat de usb-c-poorten geen usb 4 ondersteunen terwijl de gebruikte processor dat op zich wel kan.

©Jeroen Boer - ID.nl

Lekker tikken

Als je het scherm openklapt, wordt het palmgedeelte in een lichte hoek gezet zodat je fijner kunt tikken. Dat is op de OmniBook sowieso geen straf. Het toetsenbord heeft een prettige aanslag met duidelijke feedback. Prettig, zeker als je net als ik veel met teksten werkt. Het toetsenbord ziet er met zijn grijze toetsen ook overzichtelijk uit en heeft toetsverlichting in twee helderheidsstanden. Een eigenschap die wat mij betreft vooral weer onderweg als je werkt op allerlei ongunstige locaties onmisbaar is. De touchpad met geïntegreerde fysieke knop laat zich eerder omschrijven als oké. Het geheel werkt op zich goed, maar voelt wel minder premium dan het uitstekende toetsenbord.

©Jeroen Boer - ID.nl

Geen last van spiegeling

Het 13,3inch-scherm maakt gebruik van een IPS-paneel en heeft een resolutie van 2560 × 1600 pixels. Hierdoor krijg je goede inkijkhoeken en een scherp beeld. Handig voor onderweg is dat HP het paneel mat heeft afgewerkt, zodat je geen last hebt van storende lichtinval. Ook de helderheid is voor veel omstandigheden hoog genoeg. Verder is het scherm niet heel bijzonder. Zo wordt er slechts een maximale verversingssnelheid van 60 Hz ondersteund, terwijl steeds meer duurdere laptops schermen met een hogere verversingssnelheid hebben. Dat heeft misschien ook iets met de accuduur te maken, iets waarover je verderop meer leest. Boven het scherm vind je een prima webcam die ook geschikt is voor inloggen met gezichtsherkenning via Windows Hello. Prettig is dat de webcam een schuifje heeft om de lens fysiek te bedekken; zo weet je zeker dat je niet bespied wordt.

©Jeroen Boer - ID.nl

Goede prestaties

Op papier stelt de configuratie met een Ryzen AI 7 350, 32 GB RAM en een 1TB-ssd niet teleur. Misschien is 32 GB RAM een beetje overdreven voor een laptop die zich niet laat omschrijven als workstation, maar het is voor een laptop waarvan je het geheugen niet kunt uitbreiden ook weer niet heel gek. Dit is wellicht juist het moment om nog even je slag te slaan voordat laptops met veel geheugen veel duurder worden. De opslag wordt verzorgd door een ssd van 1 TB die gewoon prima presteert. Het is een M.2-ssd die je eventueel kunt vervangen als je opslag tekort komt.

De Ryzen AI 7 350 combineert vier normale met vier energiezuinige cores en heeft een npu die voldoet aan de eisen voor een Copilot+-pc. Je krijgt dus alle extra AI-functies van Windows 11. De prestaties van de chip zijn goed en de laptop scoort een mooie 7527 punten in PCMark 10. Ook de score van 1975 en 12433 punten in CineBench R23 voor respectievelijk single-core- en multi-core-prestaties zijn voor een mobiele processor uitstekend. De prestaties kennen bovendien weinig verval als je de laptop langdurig aan het werk zet. Helaas verandert de koeling dan wel in een soort stofzuiger: de laptop laat goed van zich horen als je hem wat langer aan het werk zet. Bij lichte dingen als browsen of tekstverwerken is de laptop gelukkig wel stil.

©Jeroen Boer - ID.nl

Best wel kleine accu

Wanneer een laptop zo dun en licht mogelijk is, kan het bijna niet anders dan dat er ergens concessies gedaan zijn. Dat is in het geval van deze HP overduidelijk de accu, want een accu met een capaciteit van slechts 43 Wh is tegenwoordig wel heel magertjes. Toch wist de HP me positief te verrassen, want de werktijd bij alledaagse (kantoor)werkzaamheden is met zo'n 12 uur helemaal niet zo verkeerd. Natuurlijk zijn er genoeg laptops met een veel langere accuduur (waaronder de eveneens ook superlichte ASUS ZenBook A14), maar een echte dealbreaker is de werktijd ook weer niet.

©Jeroen Boer - ID.nl

En gamen?

De Ryzen AI 7 350 heeft een geïntegreerde AMD Radeon 860M-gpu en is volgens AMD ook geschikt voor gamen. Je kunt natuurlijk niet verwachten dat een geïntegreerde gpu echt topprestaties biedt. Een score van 2571 punten in 3D mark Time Spy is in ieder geval niet heel indrukwekkend. Ik heb Shadow of the Tomb Raider geïnstalleerd, een spel waarvan ik weet dat het inmiddels goed speelbaar is op een geïntegreerde gpu. Het is een spel van alweer zeven jaar oud, maar grafisch nog altijd mooi. Om op Full HD een beetje soepel te kunnen spelen, moest ik kiezen voor de voorinstelling Lowest waarmee je zo'n 54 fps haalt. Opvallend is dat er met AI-upscaler Intel XeSS niet significant meer frames gehaald worden. Jammer, want op andere laptops heb ik goede ervaringen met zulke AI-upscalers. Het hangt natuurlijk ook een beetje van het spel af en een titel met ondersteuning voor AMD's eigen FSR presteert misschien wel wat beter. De prestaties in Shadow of the Tomb Raider geven wel een goed beeld van de mogelijkheden. Voor soepel gamen zul je wat oudere spellen met lagere kwaliteitsinstellingen of esports-titels moeten spelen. Dit klinkt misschien teleurstellend, maar voor een dunne en lichte ultrabook zijn de prestaties helemaal niet zo verkeerd. 

Conclusie

De HP OmniBook 7 Aero is al met al een heel fijne laptop en dat komt voor een groot deel door het gewicht. Je moet hem dus ook vooral overwegen als je echt een lichte laptop wilt hebben. De laptop weegt nog geen kilo, waardoor je hem altijd makkelijk meeneemt. Ondanks het lage gewicht zijn de prestaties prima en kun je comfortabel werken. Over de stevigheid hoef je je geen zorgen te maken; de aluminium-magnesiumbehuizing is lekker degelijk. Natuurlijk heeft HP wel wat concessies moeten doen om dat lage gewicht te bereiken. Zo is de accucapaciteit niet heel indrukwekkend, al overleef je met 12 uur werktijd op zich wel een werkdag. Voor hetzelfde geld kun je zeker laptops kopen waar je langer op kunt werken, maar die wegen dan ook een stuk meer dan een kilo.

Sony zou overwegen de PlayStation 6 intern uit te stellen en de console pas ergens na 2028 uit te brengen.

Dat meent MST Financial-analist David Gibson via Sandstone Insights Japan. Hoewel de PlayStation 5 al meer dan vijf jaar beschikbaar is - de console kwam eind 2020 uit - is het volgens hem onwaarschijnlijk dat Sony de PlayStation 6 binnenkort uitbrengt.

"Sony verwacht dat de levenscyclus van de PlayStation 5 wordt verlengd, en dat de PlayStation 6-release langer op zich laat wachten dan de meesten voorspellen", zo stelt Gibson. Hij verwacht dat de nieuwe console pas ergens na 2028 uitkomt - op zijn vroegst dus in 2029.

PlayStation 6 is nog niet aangekondigd

Sony zelf heeft nog geen officiële releaseperiode gegeven voor de PlayStation 6. De console is immers nog niet officieel aangekondigd, al is het logisch dat het bedrijf achter de schermen al aan een opvolger van de PlayStation 5 werkt.

Eerder gingen er al wel geruchten over een PS6-release in 2027 of 2028, maar volgens bovengenoemde analyse wordt het dus pas later. Er gaan ook geruchten dat Sony twee apparaten wil uitbrengen: een traditionele console en een hybride versie die ook als handheld gebruikt kan worden - vergelijkbaar met de Nintendo Switch dus.

Reden voor vertraging

Een van de redenen voor een vertraagde komst van PlayStation 6 kunnen de alsmaar stijgende prijzen voor geheugen zijn. Prijzen van RAM (Random Access Memory) stijgen alsmaar doordat er massaal RAM nodig is om het alsmaar populairder wordende AI werkende te houden. RAM is echter nodig in spelcomputers.

De theorie is dat bedrijven nu hun plannen voor nieuwe consoles uitstellen, omdat de prijzen voor RAM zo hoog liggen. Dat zou immers betekenen dat men ook hogere prijzen voor nieuwe consoles moet vragen, en dat zou eventueel een negatief effect op het succes van deze consoles kunnen hebben.

Valkuil van uitstel

Het intern uitstellen van de PlayStation 6 - of andere consoles - kan echter een prijzige aangelegenheid zijn voor bedrijven. Sony heeft vele miljoenen dollars in de ontwikkeling van een nieuwe console gestoken en mogelijk de technologie die in deze console zit gekozen.

Door de PlayStation 6 uit te stellen, veroudert de technologie in de console ook, en komt het bedrijf voor een lastige keuze te staan: gooit Sony de vele miljoenen aan onderzoekskosten weg om nieuwe specificaties samen te stellen, of brengt het bedrijf op een later moment een console met ietwat achterhaalde specificaties uit?