Minimaliseer je RAM-verbruik: Efficiënt omgaan met werkgeheugen

Sinds eind vorig jaar zijn de prijzen van RAM en opslag sterk gestegen. Verreweg de grootste oorzaak hiervan is het toegenomen gebruik van AI en de vraag naar High Bandwidth Memory (HBM). Dit type geheugen is nodig voor onder andere datacenters waarin AI-toepassingen draaien. Wij als consument hebben geen HBM nodig, maar toch ondervinden we hinder: fabrikanten van geheugenchips hebben hun fabriekscapaciteit massaal verlegd naar de productie van HBM om meer geld te verdienen. De consument trekt aan het kortste eind: RAM-geheugen is hierdoor schaars. De prijsstijgingen gelden ook voor videokaarten en opslag, zoals ssd’s, usb-sticks en zelfs mechanische schijven.

Softwaremakers zoals Microsoft proberen ook hun steentje bij te dragen om de komende periode door te komen. Zo kondigde het Windows-team aan het besturingssysteem te ontdoen van de overbodige elementen en af te slanken, zodat de software ook normaal blijft draaien met 8 GB werkgeheugen. Substantiële resultaten hiervan zijn op het moment van schrijven overigens nog niet merkbaar, maar dat kan uiteraard in de toekomst veranderen.

Tijd om het RAM-verbruik te optimaliseren. Benieuwd naar de hoeveelheid RAM-geheugen die de computer nu gebruikt (afbeelding 1)? Je vindt het in Taakbeheer (Ctrl+Shift+Esc). Open de sectie Prestaties en kijk bij Geheugen. Je leest hoeveel geheugen beschikbaar is en hoeveel op dit moment in gebruik is. Onderin vind je een blok met verschillende waarden. Wat betekenen al deze waarden nu werkelijk? In gebruik geeft aan hoeveel fysiek RAM-geheugen momenteel wordt gebruikt (door bijvoorbeeld Windows, apps en programma’s). Beschikbaar geeft aan hoeveel geheugen nu nog kan worden gebruikt. Toegewezen geeft het totaal aan RAM-geheugen plus eventueel virtueel geheugen waar het systeem op dit moment om vraagt. Je leest hier twee waarden: de eerste waarde geeft het gebruikte geheugen aan, de tweede geeft de maximaal beschikbare waarde aan. In cache geeft aan welke gegevens en bestanden in het geheugen zijn geladen zodat programma’s sneller kunnen opstarten. Windows kan dat geheugen op elk moment vrijgeven wanneer een app het geheugen nodig heeft. Wisselbare pool geeft aan welk RAM-geheugen door Windows en drivers wordt gebruikt dat tijdelijk naar de schijf kan worden verplaatst als het systeem weinig vrij RAM-geheugen overheeft. Niet-verwisselbare pool geeft de gegevens aan die nooit naar de schijf kunnen worden verplaatst (bijvoorbeeld belangrijke drivers).

Je hebt zelf invloed op de hoeveelheid virtueel geheugen voor Windows. Bij het virtueel geheugen combineert Windows fysiek geheugen met geheugen op de schijf. Zodra het fysieke geheugen dreigt vol te raken, wordt het geheugen op de schijf aangesproken. Vergeleken met het werkgeheugen is geheugen op de schijf flink trager: daarom verplaatst Windows bij voorkeur vooral inactieve of minder vaak aangesproken gegevens naar de schijf. Vooral sinds Windows 10 is het geheugenbeheer van Windows flink verbeterd en kun je het beheer van het virtueel geheugen aan het besturingssysteem overlaten. Wil je meer controle, dan kun je de hoeveelheid virtueel geheugen gelukkig nog zelf aanpassen. Open de Windows-instellingen (Windows-toets+I) en kies Systeem / Info / Geavanceerde systeeminstellingen. Op de tab Geavanceerd klik je bij Prestaties op Instellingen (afbeelding 2). Kies de tab Geavanceerd en klik op Wijzigen. Haal het vinkje weg bij Wisselbestandsgrootte voor alle stations automatisch beheren en geef bij Aangepaste grootte de begingrootte en maximale grootte van het wisselbestand op. In de praktijk zijn vaak gebruikte richtwaarden 1,5 keer het RAM-geheugen als beginwaarde en maximaal 3 keer het RAM-geheugen als maximale waarde. Bij 16 GB RAM-geheugen betekent dit bijvoorbeeld 24 GB en 48 GB.

We nemen de geheugenverslindende browsers ook onder handen, vooral omdat deze waarschijnlijk de hele dag geopend zijn. Gebruik je Edge? Kies Instellingen en meer, herkenbaar aan de drie puntjes (...) en kies Systeem en prestaties. Schakel de optie uit Achtergrondextensies en -apps blijven uitvoeren wanneer Edge wordt gesloten. Kies Prestaties en zorg dat de optie Tabbladen automatisch in slaapstand zetten is geactiveerd. Standaard mag Edge alle RAM gebruiken die de computer heeft. Je kunt het RAM-gebruik echter ook aan banden leggen: ga naar de sectie Gaming en activeer Bronbeheerelementen inschakelen. Bij Het RAM-gebruik van Edge beheren zet je de schuif op de maximale hoeveelheid toegestane RAM, bijvoorbeeld 4 GB (afbeelding 3). Bij Resources beheren voor een specifiek use case kies je Altijd. Gebruik je geen Edge? Dan willen we er zo min mogelijk geheugen voor vrijmaken. Schakel Opstartboost uit om te voorkomen dat Edge alsnog geheugen verbruikt. Kies Systeem en prestaties / Systeem en zet de schuif op Uit bij Opstartboost.

In Chrome klik je op Google Chrome aanpassen en beheren (de knop rechtsboven) / Instellingen / Prestaties. Schakel de optie Geheugenbesparing in en activeer Maximum (afbeelding 4). Hierbij maakt Chrome de niet-gebruikte tabbladen na een korte periode inactief, zodat ze minder ruimte innemen. Voorkom ook dat Chrome de inhoud van bepaalde pagina’s vooraf laadt. Schakel bij Prestaties de optie Pagina’s vooraf laden uit.

Hoe meer extensies, hoe meer RAM-geheugen wordt gebruikt. Typ in de adresbalk van Edge edge://extensions of bij Chrome chrome://extensions. Een lijst van extensies verschijnt. Schakel de extensies uit die je niet nodig hebt. Als je ze nooit meer gebruikt, klik je op Verwijderen.

Voor Chrome en Edge is bovendien de extensie Tab Suspender beschikbaar. Hiermee kun je inactieve tabbladen automatisch in een de slaapstand zetten als ze niet worden gebruikt. Open www.kwikr.nl/9i en zoek op Tab Suspender. In de extensie kun je aangeven na hoeveel tijd een tabblad in de slaapstand moet worden geschakeld en of Tab Suspender zelf mag bepalen welke tabbladen hiervoor in aanmerking komen.

In Windows 11 kunnen sommige apps op de achtergrond blijven draaien, zonder dat dit duidelijk is voor ons als eindgebruiker. Ook zijn deze apps niet altijd duidelijk zichtbaar in een onderdeel zoals Taakbeheer, waarover je elders leest. Wij willen ons RAM-gebruik tot een minimum beperken en stellen deze functie niet op prijs. Open de Windows-instellingen (Windows-toets+I) en kies Apps / Geïnstalleerde apps en klik op de drie puntjes bij elke app. Kies Geavanceerde instellingen (deze optie is niet bij elke app beschikbaar). Onder Machtigingen voor achtergrond-app kies je Nooit bij Laat deze app op de achtergrond draaien. Bij Wordt uitgevoerd bij aanmelding zet je de schuif bovendien op Uit, tenzij je de app echt nodig hebt (afbeelding 6).

Welke apps draaien op de computer en nemen veel werkgeheugen in beslag? Taakbeheer geeft het antwoord. Druk op Ctrl+Shift+Esc en bekijk de tab Processen. Sorteer op de kolom Geheugen. Kom je apps tegen die je niet gebruikt en tóch ruimte in beslag nemen? Voorkom dat ze worden geladen bij de start van Windows (lees de alinea ‘Opstarten aan banden’ elders in dit artikel voor meer informatie).

Naast Taakbeheer heeft Windows het onderdeel Broncontrole, dat je opent via het startmenu. Open de tab Geheugen. Hier zie je bij Processen welke processen het fysieke geheugen gebruiken. Sorteer op de kolom Toegewezen. In ons voorbeeld komt de boosdoener snel omhoog: het ruimteverslindende proces Vmmem, dat onder meer actief is als je binnen Windows met een virtuele machine werkt. Op ons testsysteem is van de 16 GB beschikbare RAM-geheugen ruim 4 GB gereserveerd voor dit proces (en gelukkig nog niet toegekend). Om een proces direct te beëindigen, klik je erop met de rechtermuisknop en kies je Proces beëindigen.

Ben je een meer gevorderde gebruiker, dan kun je ook bekijken welke services op de achtergrond van Windows draaien en hier met de stofkam doorheen gaan. Open het startmenu en typ Systeemconfiguratie. Open de tab Services. Sorteer op Status en zoek naar Actief. Kies de optie Alle Microsoft-services verbergen, zodat je services ziet die in elk geval niet bij het besturingssysteem horen. Verwijder de vinkjes bij de onderdelen die je niet meer wilt gebruiken. In de praktijk is dat eenvoudiger gezegd dan gedaan: bij sommige is het bijvoorbeeld niet duidelijk waarvoor ze dienen, waardoor je de service niet met zekerheid kunt beoordelen of uitschakelen. Daar is gelukkig een handig hulpmiddel voor. Open het startmenu en typ Services.msc. Een overzicht verschijnt. Sorteer de items via de kolom Opstarttype. Dubbelklik op de service waarover je meer informatie wilt. Op de tab Algemeen lees je bij Beschrijving over de rol ervan (afbeelding 7). Bij Opstarttype lees je hoe de service wordt gestart (Automatisch, Handmatig of Uitgeschakeld).

Beperk het aantal programma’s dat tijdens de start van Windows laadt. In Taakbeheer (Ctrl+Shift+Esc) open je de sectie Opstart-apps. Sorteer de kolom op Status en bekijk de ingeschakelde programma’s. De kolom Invloed op opstarten geeft aan hoeveel beslag het programma op de systeembronnen legt, bijvoorbeeld Weinig of Normaal. Schakel de programma’s uit die je niet meer wilt laden: klik erop met de rechtermuisknop en kies Uitschakelen.

Via de Windows-instellingen (Windows-toets+I) heb je ook controle over de apps die tijdens de start worden geladen. Kies Apps / Opstarten en sorteer op Status. Je ziet welke apps worden geladen (afbeelding 8). Onder de app lees je de invloed op het systeem. Zet de schuif op Uit bij de apps die je niet meer wilt laden.

Je denkt een app te hebben afgesloten, maar ondertussen is deze alleen geminimaliseerd en nog altijd op de achtergrond actief. Zonde, vooral als je werkgeheugen wilt besparen. Controleer in het systeemvak (bij de klok in de Windows-taakbalk) welke apps draaien. Klik op de apps die je niet gebruikt en kies Sluiten.

Voor veel desktop-apps kun je in de praktijk prima de webversie als variant gebruiken. Je draait de app dan in de browser en dat gebruikt in de praktijk minder geheugen. Vooral apps die gemaakt zijn in het Electron-framework gaan vaak niet efficiënt om met geheugen. Voorbeelden hiervan zijn Slack, Notion en WhatsApp. Achter de schermen laden deze apps onder meer een volwaardige browser-engine zodra je ze start. Voor elke instantie van de app laadt de browser-engine opnieuw. Ook als je de app niet gebruikt, gebruikt deze nog een flinke hoeveelheid RAM. Gelukkig zijn we vaak niet afhankelijk van Electron-apps. Gebruik in plaats daarvan de browserversie van de app, zoals https://web.whatsapp.com (afbeelding 9). Overweeg de desktop-app voortaan alleen nog als deze specifieke functies biedt.