Als je in een winkel zoekt naar ledlampen, valt het je misschien op dat er op de verpakking vaak een E- of zelfs een F-label staat. Dat zijn letters die je bij een koelkast of wasmachine liever niet tegenkomt. En dat terwijl we jarenlang hebben gehoord dat ledverlichting juist een van de eenvoudigste manieren is om elektriciteit te besparen. Toch is er geen heel gekke reden dat deze energielabels worden gebruikt. De ledlampen zijn niet minder zuinig geworden. Het is vooral de manier waarop de Europese Unie het energieverbruik beoordeelt die is veranderd. En dat maakt nogal een verschil.
Van A++ naar E: wat is er veranderd?
Tot september 2021 hadden lampen een energielabel dat liep van A++ tot en met E. Vrijwel alle moderne ledlampen vielen in de categorie A+ of A++. Dat was natuurlijk prettig voor fabrikanten, maar voor consumenten werd het steeds moeilijker om onderscheid te maken tussen een redelijk zuinige lamp en een uitzonderlijk zuinige. Daarom introduceerde de Europese Unie op 1 september 2021 een nieuw energielabel voor verlichting. De plusjes verdwenen en de schaal loopt sindsdien weer van A tot en met G.
Waar een ledlamp voorheen door zijn zuinigheid een A++-label kreeg, krijgt diezelfde lamp onder de nieuwe regels bijvoorbeeld een D, E of F, zonder dat er iets aan het stroomverbruik is veranderd. Een lamp met energielabel E is dus niet automatisch een energieslurper. Je moet de letter vooral zien als een beoordeling binnen de huidige generatie verlichting, waarbij de zuinigste modellen aan veel strengere eisen moeten voldoen dan vroeger.
Bij koelkasten en wasmachines spelen verschillende factoren mee bij het bepalen van het energielabel. Bij lampen draait het in de basis vooral om één belangrijke verhouding: hoeveel licht produceert de lamp met de elektriciteit die hij verbruikt?
Daarvoor wordt gekeken naar de lichtopbrengst in lumen en het vermogen in watt. Deel je het aantal lumen door het aantal watt, dan krijg je de zogenaamde lichtefficiëntie. Die wordt uitgedrukt in lumen per watt (lm/W).
Neem bijvoorbeeld een ledlamp die 806 lumen produceert en daarvoor 7 watt nodig heeft. De lichtefficiëntie bedraagt dan ongeveer 115 lumen per watt. Bij een ledlamp die rechtstreeks op netspanning werkt, komt dat overeen met energielabel E.
Een andere lamp produceert dezelfde hoeveelheid licht, maar heeft daarvoor slechts 4 watt nodig. Die haalt ongeveer 202 lumen per watt en valt daarmee in energieklasse B. De tweede lamp is dus duidelijk efficiënter, terwijl beide lampen ongeveer evenveel licht geven.
De officiële Europese berekening kent nog enkele correctiefactoren, bijvoorbeeld voor richtbare lampen en lichtbronnen die niet rechtstreeks op netspanning werken. Daardoor kun je niet bij iedere lamp uitsluitend op basis van lumen en watt de exacte labelklasse bepalen. Voor gewone ledlampen met een E27-fitting geeft die verhouding echter een goede indicatie.
Zo streng zijn de nieuwe energielabels
Om een idee te krijgen van de huidige eisen, hebben we de Europese indeling hieronder op een rij gezet. De waarden gelden voor de gecorrigeerde lichtefficiëntie die bij de officiële labelberekening wordt gebruikt.
| Energielabel | Lichtefficiëntie |
|---|---|
| A | 210 lm/W of hoger |
| B | 185 tot minder dan 210 lm/W |
| C | 160 tot minder dan 185 lm/W |
| D | 135 tot minder dan 160 lm/W |
| E | 110 tot minder dan 135 lm/W |
| F | 85 tot minder dan 110 lm/W |
| G | Minder dan 85 lm/W |
Ter vergelijking: een ouderwetse gloeilamp haalt doorgaans ongeveer 10 tot 15 lumen per watt. Dat betekent dat zelfs een ledlamp met energielabel F nog vele malen efficiënter is dan de traditionele gloeilamp.
De nieuwe eisen zijn echter zo streng dat veel gangbare ledlampen in de middelste of onderste categorieën terechtkomen. Daar komt bij dat niet iedere ledlamp per se zo is ontworpen om zo weinig mogelijk stroom te gebruiken. Fabrikanten houden ook rekening met de aanschafprijs, de kleurweergave, de afmetingen en het soort licht dat een lamp moet produceren. Een ledlamp die kleuren bijzonder natuurgetrouw weergeeft, kan bijvoorbeeld minder efficiënt zijn dan een model waarbij de nadruk vooral op een hoge lichtopbrengst ligt. Ook decoratieve lampen met zichtbaar ledfilament of extra warm licht leveren soms wat efficiëntie in, omdat het uiterlijk of de lichtkwaliteit belangrijker is. Daarnaast hebben compacte lampen minder ruimte om warmte af te voeren en elektronica onder te brengen. Dat kan gevolgen hebben voor het rendement.
Het energielabel zegt daarom dus ook niet alles over de kwaliteit van een lamp. Een E-lamp met prettig licht en een goede kleurweergave kan voor een woonkamer een betere keuze zijn dan een efficiëntere lamp waarvan je het licht onaangenaam vindt.
En hoe zit dat bij slimme ledlampen?
Slimme verlichting die je bedient via wifi, Bluetooth of Zigbee heeft ook vaak energielabel E of F. Dat heeft verschillende oorzaken. Om te beginnen bevat een slimme lamp meer elektronica dan een gewone ledlamp. Naast de leds en de voeding is er een chip aanwezig die draadloze opdrachten ontvangt en verwerkt. En vaak heeft zo'n lamp ook elektronica waarmee je de lichtsterkte, kleurtemperatuur of kleur kunt aanpassen. Die extra onderdelen kosten energie. Niet allemaal evenveel en ook niet continue, maar ze beïnvloeden het rendement van de lamp wel.
Een slimme RGB-lamp gebruikt bijvoorbeeld meerdere typen leds om verschillende kleuren te mengen. Sommige modellen hebben daarnaast afzonderlijke witte leds voor een betere kleurweergave. Dat biedt veel mogelijkheden, maar niet iedere combinatie van leds is even efficiënt. Ook de lichtkwaliteit speelt mee. Een fabrikant kan ervoor kiezen de nadruk te leggen op een groot kleurbereik of een aangename warme lichtkleur, in plaats van op de allerhoogste lichtopbrengst per watt.
Overigens betekent dit niet dat iedere slimme lamp automatisch minder efficiënt is. Er zijn ook slimme lampen met een relatief gunstig energielabel. Het hangt sterk af van de gebruikte techniek en het ontwerp.
Een slimme lamp verbruikt ook stroom als hij uitstaat
Er is nog een belangrijk verschil tussen gewone en slimme verlichting, en dat is het stand-byverbruik. Wanneer je een traditionele ledlamp met de wandschakelaar uitschakelt, wordt de stroomtoevoer onderbroken. De lamp verbruikt dan helemaal niets meer. Bij slimme verlichting werkt dat meestal anders. De lamp moet bereikbaar blijven voor opdrachten vanuit een app, draadloze schakelaar of automatiseringssysteem. Daarom blijft een deel van de elektronica actief, ook wanneer de lamp geen licht geeft. Dat kost een kleine hoeveelheid elektriciteit.
Voor aangesloten slimme lichtbronnen gelden Europese eisen voor dit verbruik. Het netwerkgebonden stand-byvermogen mag volgens de ecodesignregels in principe niet hoger zijn dan 0,5 watt. Stel dat je tien slimme lampen hebt die ieder 0,5 watt gebruiken terwijl ze geen licht geven. Samen is dat 5 watt. Als ze het hele jaar door in die toestand zouden blijven, komt dat neer op 43,8 kWh. Bij een elektriciteitsprijs van 30 cent per kWh kost dat ongeveer 13 euro per jaar.
In werkelijkheid zullen de lampen een deel van de tijd branden en verschillen de stand-by-verbruiken per model. Het voorbeeld laat vooral zien dat het sluipverbruik van slimme verlichting niet helemaal verwaarloosbaar is. Belangrijk is bovendien dat het energielabel van een lamp is gebaseerd op het verbruik tijdens het branden, niet op het totale elektriciteitsgebruik over een jaar inclusief netwerkstand-by. Dat verbruik wordt afzonderlijk opgegeven in de productgegevens.
Is slimme verlichting dan minder duurzaam?
Niet per definitie. Slimme verlichting kan ook helpen om elektriciteit te besparen. Denk bijvoorbeeld aan lampen die automatisch uitschakelen wanneer je de woning verlaat, bewegingssensoren die voorkomen dat verlichting onnodig blijft branden of tijdschema's waarmee lampen alleen aangaan wanneer dat nodig is. Ook dimmen kan energie besparen. Een ledlamp die op een lagere lichtsterkte brandt, gebruikt doorgaans minder elektriciteit dan wanneer je hem op volle sterkte laat werken. De besparing is overigens niet altijd precies evenredig met de ingestelde helderheid.
Daar staat tegenover dat slimme systemen soms extra apparatuur nodig hebben, zoals een bridge of hub. Ook die verbruikt elektriciteit. Gebruik je zo'n apparaat voor tientallen lampen en andere slimme apparaten, dan is dat verbruik verdeeld over het hele systeem.
Of slimme verlichting uiteindelijk meer of minder elektriciteit gebruikt dan gewone ledverlichting, hangt dus vooral af van je gebruik. Als je voorheen regelmatig vergat de lampen uit te schakelen, kan automatisering voordeel opleveren. Maar wie altijd netjes het licht uitdoet, zal met slimme lampen niet automatisch energie besparen. De belangrijkste voordelen van slimme verlichting zitten dan ook in comfort, flexibiliteit en bedieningsgemak.
Waar moet je bij het kopen van een ledlamp op letten?
Het energielabel is belangrijk, maar er zijn meer eigenschappen die bepalen of je tevreden zult zijn met je aankoop. Allereerst is er de lichtopbrengst. Die wordt uitgedrukt in lumen en vertelt hoeveel licht een lamp produceert. Ter vergelijking: een traditionele gloeilamp van 60 watt levert ongeveer 800 lumen. Een moderne ledlamp kan dezelfde hoeveelheid licht produceren met slechts enkele watts.
Daarnaast speelt de kleurtemperatuur een rol. Die wordt uitgedrukt in kelvin. Rond 2700 kelvin krijg je warmwit licht, vergelijkbaar met een klassieke gloeilamp. Bij 4000 kelvin is het licht neutraler en bij 6500 kelvin lijkt het meer op koel daglicht.
Ook de kleurweergave is belangrijk. Hiervoor gebruiken fabrikanten de CRI-waarde, doorgaans op een schaal tot 100. Hoe hoger die waarde, hoe natuurgetrouwer kleuren onder de lamp worden weergegeven. Voor normaal huishoudelijk gebruik is een CRI van 80 vaak voldoende, maar voor bijvoorbeeld een werkplek of hobbyruimte kan een hogere waarde prettig zijn.
Kijk verder naar de opgegeven levensduur, de mogelijkheid om te dimmen en uiteraard de juiste fitting. Bij slimme verlichting is het bovendien verstandig te controleren of de lamp samenwerkt met je bestaande smarthomesysteem en of je er eventueel een aparte hub voor nodig hebt.
Heb je thuis nog gloeilampen of halogeenlampen, dan is vervangen door led vrijwel altijd een goed idee. Die lampen gaan per definitie langer mee, dus de besparing is groot genoeg waardoor je de aanschafkosten vaak relatief snel terugverdient. Maar een werkende ledlamp met energielabel E vervangen door een nieuwe met label A is een ander verhaal.
Het verschil in verbruik kan aanzienlijk zijn, maar in absolute euro's is de besparing meestal beperkt. Zeker bij een lamp die maar een paar uur per dag brandt, duurt het behoorlijk lang voordat je de aanschafprijs van een nieuw exemplaar hebt terugverdiend. Daar komt bij dat ook het produceren en vervoeren van nieuwe lampen grondstoffen en energie kost. Een nog prima werkende ledlamp voortijdig weggooien is daarom niet vanzelfsprekend de duurzaamste oplossing.
Het is verstandiger om bij een volgende aankoop een efficiënter exemplaar te overwegen, vooral als de prijsverschillen klein zijn.
Tot slot
Laat je bij het kopen van ledverlichting dus niet afschrikken een hoog energielabel E of F. De nieuwe Europese eisen zijn een stuk strenger dan vroeger, waardoor zelfs behoorlijk efficiënte lampen relatief laag op de schaal kunnen eindigen.
Een ledlamp met label F is nog altijd veel zuiniger dan een ouderwetse gloeilamp. Bij slimme verlichting spelen bovendien extra functies en een klein stand-byverbruik mee, terwijl slimme automatisering juist kan helpen om lampen minder lang te laten branden. Kijk daarom niet alleen naar de letter op de verpakking, maar vooral naar de lichtopbrengst, het vermogen, de lichtkwaliteit en het verwachte gebruik. Dan kies je een lamp die niet alleen zuinig is, maar ook prettig licht geeft. En uiteindelijk heb je daar iedere avond plezier van.
