Leren met AI: zo gebruik je chatbots als studiehulp

Het onderwijs- en studielandschap ziet er vandaag heel anders uit dan drie jaar geleden. Toen ChatGPT eind 2022 zijn intrede deed, zorgde dat bij docenten eerst voor paniekreacties over plagiaat en 'het einde van het huiswerk'. Inmiddels zijn de meeste onderwijsexperts het erover eens dat AI-chatbots en andere AI-tools geen bedreiging hoeven te zijn voor onderwijs- en studieprocessen. Integendeel: als je weet wanneer en hoe je (welke) AI-assistenten inzet, kun je er een persoonlijke leeromgeving mee opbouwen. Onderzoek toont zelfs aan dat het gebruik van generatieve AI bij complexere taken de motivatie van studenten kan verhogen. Veelzeggend is ook dat de UNESCO inmiddels een heuse leerstoel voor AI in het onderwijs heeft opgericht (AI in Education, kortweg AIEd). Ook technologisch is er veel veranderd. Het gaat al lang niet meer om eenvoudige chatbots, maar om multimodale assistenten die kunnen zien, horen en spreken. Daarbij kunnen redeneermodellen complexe logica aan en is er dankzij agent-functies een zekere zelfstandigheid mogelijk.

In dit artikel bekijken we concrete manieren om AI-tools slim in te zetten tijdens het leren. We zien hoe je AI gebruikt voor onder meer het maken van samenvattingen, het verduidelijken en visualiseren van moeilijke concepten, het genereren van oefenvragen, het opstellen van een studieplanning en het koppelen van AI aan je eigen studiemateriaal.

Informatie eigen maken kost vaak veel tijd. AI kan helpen om uitgebreide teksten, zoals wetenschappelijke artikelen of delen van studieboeken, samen te vatten. AI-modellen halen de kernpunten uit een tekst en presenteren die in een beknopte en begrijpelijke vorm, zodat je snel overzicht krijgt en niet verdwaalt in details.

We nemen het populaire ChatGPT als voorbeeld, al werken de meeste andere AI-chatbots op een vergelijkbare manier. Meld je gratis aan op www.chatgpt.com. Mogelijk vraagt de dienst meteen om een geschikte persoonlijkheid te kiezen die de stijl van de antwoorden bepaalt. Je kiest hier bijvoorbeeld Professioneel (verfijnd en nauwkeurig) of Efficiënt, en pas dit later indien nodig aan via je accounticoon bij Personalisatie / Basisstijl en toon. Klik op het plusknopje in de invoerbalk en kies Foto's en bestanden toevoegen. Voeg vervolgens het document toe, bijvoorbeeld een docx- of pdf-bestand, en geef een prompt als 'Geef een samenvatting van het document in x kernpunten'.

Zelf een goede samenvatting schrijven blijft natuurlijk wel een doeltreffende leerstrategie. Laat AI daarom niet alles voor je doen, maar gebruik het als extra controle. Maak bijvoorbeeld eerst je eigen samenvatting en vergelijk die met de AI-versie om na te gaan of je niets belangrijks gemist hebt. Je kunt ook je eigen samenvatting uploaden of plakken en de AI-chatbot vragen om kritische feedback.

Kom je online een document tegen, dan hoef je dit niet eerst te downloaden. Er bestaan namelijk verschillende AI-assistenten die zich in je browser integreren en waarmee je een willekeurige webpagina kunt laten samenvatten.

Een bekend voorbeeld is de Opera browser, met de ingebouwde Opera AI. Klik op de AI-knop, zorg dat in het deelvenster Toegang tot paginacontent toestaan is ingeschakeld en voer vervolgens een geschikte prompt in voor de samenvatting. Je kunt ook Edge gebruiken: klik op de ingebouwde Copilot-knop (Chatten) en benader vanuit het deelvenster meteen de actuele webpagina, bijvoorbeeld voor een samenvatting.

Daarnaast zijn er sites als Teachbetter.ai waarmee je uiteenlopende studietaken kunt laten uitvoeren. Na je aanmelding (als student, voor een gratis proefversie) selecteer je bijvoorbeeld Text Analyzer & Enhancer of YouTube Video Analyzer, waarna je een (geüploade) tekst of video, zoals een lesopname, meteen laat samenvatten (Summarize, Key Highlights in bullet points en meer). De site richt zich vooral op Angelsaksische content, maar kan ook overweg met anderstalige teksten en video's.

In plaats van eindeloos dezelfde paragraaf te herlezen bij een lastig concept of taaie theorie, zet je AI in als uitlegassistent. Vraag de chatbot om een tekstdeel in andere woorden toe te lichten, bijvoorbeeld via een prompt om concept X uit te leggen op het niveau van een 12-jarige ('Feynman-techniek') of om een eenvoudig voorbeeld te geven van principe Y in alledaagse situaties. Stel daarna gerust vervolgvragen, zoals 'Kun je het nog op een andere manier uitleggen?' of 'Heb je er een ezelsbruggetje voor?'.

Daarnaast kun je AI vragen om vergelijkingen of schema's te maken. Als je het verschil tussen twee concepten moet kennen, bijvoorbeeld mitose versus meiose in de biologie, prompt dan een verzoek om een duidelijk vergelijkingsschema van X versus Y te maken en som eventueel de onderdelen op die je hierin zeker wilt opnemen.

Een andere creatieve aanpak is AI-analogieën laten bedenken, zoals 'Geef twee pakkende analogieën om de drie wetten van Newton te onthouden, waaronder één in voetbaltermen.'

Je kunt ook van leerstijl wisselen met behulp van AI. Laat dezelfde leerstof op meerdere manieren uitleggen, bijvoorbeeld eerst beschrijvend, daarna als een spannend verhaaltje en vervolgens stapsgewijs met opsommingstekens. Dit levert je meerdere kapstokken op om het concept beter te begrijpen en te onthouden.

Er zijn ook AI-chatbots die geïntegreerd afbeeldingen kunnen genereren, zoals ChatGPT, Gemini en Copilot (op basis van Dall-E of met eigen beeldmodellen), die je creatief kunt inzetten. Vraag bijvoorbeeld om een historische afbeelding te schetsen, zoals een middeleeuwse smid in zijn werkplaats, of om een schematische tekening, zoals van een vulkanisch eruptieproces. Houd er wel rekening mee dat zo'n afbeelding vaak geen feitelijk correcte of volledig accurate weergave is.

Daarnaast kunnen meerdere chatbots code genereren die een diagram beschrijft, meestal op basis van Mermaid.js. In ChatGPT (met Canvas) en Claude (met Artifacts) wordt deze code bijvoorbeeld ook direct herkend. Kopieer het codeblok en plak het in de website www.mermaid.live, waarna je het met een gratis account kunt downloaden in onder meer png en SVG. Claude kan dit diagram ook zelf visualiseren als je dit expliciet in je prompt vermeldt.

Oefening baart kunst, en met AI beschik je over een vrijwel onuitputtelijke bron aan oefenvragen en toetsen om je kennis en begrip te testen. In plaats van zelf flashcards (kaartjes met een vraag of begrip op de ene kant en het antwoord of toelichting op de andere) te maken of te zoeken naar oefententamens, wat zinvol blijft, kun je ook een chatbot inzetten om vragen over de leerstof te laten bedenken.

De meeste bekende chatbots zijn hiervoor geschikt. Vraag bijvoorbeeld om tien oefenvragen over hoofdstuk 6 van je geschiedeniscursus te maken, deze één voor één te stellen, te wachten op je antwoord en pas daarna het juiste antwoord met extra toelichting te geven. Controleer de inhoud telkens kritisch, zeker bij examenvoorbereiding.

Je kunt ook zeer gericht oefenen. Studeer je bijvoorbeeld Engelse tijden, laat dan oefeningen genereren waarin specifieke tijden in langere zinnen voorkomen, met werkwoordsvormen vervangen door de infinitief en met oplossingen die pas na afloop verschijnen. Studeer je anderstalige woordenschat, voer dan alle woorden in en laat de chatbot deze in willekeurige volgorde in het Nederlands geven, of weglaten in een duidelijke zin, en pas na je antwoord feedback geven.

Naast open vragen en woordenschat laat je AI ook meerkeuzevragen of waar/onwaar-stellingen maken. Bouw daarnaast controlepunten in om je begrip te toetsen. Laat de AI je eigen uitleg beoordelen op correctheid en volledigheid, of laat enkele veelgemaakte misverstanden formuleren en test jezelf vervolgens of je deze correct herkent binnen een context (in voorbeeldzinnen).

Studeren kan soms saai zijn, maar AI kan tekstuele informatie omzetten in allerlei interactieve formaten en er een vorm van spelelement aan toevoegen ('gamificatie'). Dit kan uitdagend werken en je motivatie en volharding vergroten.

Zo kun je bijvoorbeeld een score laten bijhouden bij het beantwoorden van toetsvragen. Onder meer Copilot en vooral ook ChatGPT (klik op het plusknopje in de promptbalk en kies … Meer / Quizzen, bevestig met Doorgaan en Verbinden) zijn goed geschikt voor het opstellen van quizzen. Dat kan bijvoorbeeld op basis van een (geüpload) artikel of document. Je kunt een optie voor een hint bij elke vraag laten toevoegen, je score laten bijhouden en je feedback laten geven.

Of je vraagt om je notities rond een bepaald onderwerp om te zetten in bijvoorbeeld een tekstgebaseerd avonturenspel, zoals 'Ik speel een personage ten tijde van de Franse Revolutie en moet beslissingen nemen op basis van historische feiten om te overleven. Als ik een fout maak, leg dan uit wat er werkelijk gebeurde en wat de consequenties van mijn keuze kunnen zijn.'

Specifiek met het oog op studeren vormt de leermodus een nuttige uitbreiding van zowel Copilot (kies Studeren en leren via het pijlknopje in de promptbalk) als ChatGPT (via het plusknopje in de promptbalk en selecteer … Meer / Studeren en leren).

In deze modus peilt de chatbot eerst naar je voorkennis, benoemt leerdoelen, bouwt stapsgewijs vragen op, geeft hints, stelt reflectievragen en benoemt en corrigeert fouten.

Geef bij de start duidelijk aan wat je precies wilt leren en op welk niveau. Je kunt eventueel een deel van je cursus uploaden en duidelijk maken dat uitsluitend deze cursusinhoud mag worden gebruikt, en tegelijk aangeven wat ChatGPT wel en niet mag doen. Vraag bijvoorbeeld om ook je redenering te beoordelen of vraag naar alternatieve uitleg bij onduidelijke onderdelen.

Daarnaast bestaan er AI-tutoromgevingen die ook eigen (geüploade) content kunnen omzetten in een volledig gestructureerde cursus, zoals Tutor AI. Deze stelt cursusmodules met oefeningen samen en laat je een leerpad volgen dat is afgestemd op je eigen niveau en tempo. De gratis versie mist wel doorgedreven personalisatie- en gamificatiemogelijkheden. De uitgebreide betaalde versie kost maandelijks 21 dollar (circa 18 euro).

Er zijn ook online studieplatformen als Studysmart die verschillende werkvormen en AI-hulpmiddelen aanbieden om een cursus, ook op basis van eigen studiemateriaal, onder de knie te krijgen, zoals samenvattingen en mindmaps, flashcards, oefenvragen en quizzen. Het platform houdt tegelijk je studievoortgang bij (vanaf 8,25 euro per maand).

AI kan ook helpen bij uiteenlopende schrijfopdrachten. Voor een effectief leerproces gebruik je AI als schrijfcoach: AI kan je ondersteunen bij aspecten als brainstorming, structuur en helderheid van de verwoording. Let er wel op dat de eigenlijke inhoud en argumentatie aantoonbaar van jezelf zijn, zeker bij (school)opdrachten die meetellen voor beoordeling.

De volgende voorbeelden kunnen je wellicht inspireren: geef aan dat je een paper wilt schrijven over x van 2000 woorden en vraag om een logische structuur met secties, elk met een paar kernpunten; vraag om een alinea te herschrijven in vlot leesbare taal, geschikt voor lezers van 15 jaar, met behoud van alle inhoud; of laat een tekst parafraseren in andere woorden en neem een zin op die aangeeft waarom deze bron relevant is voor je opdracht.

Voor de meeste opdrachten volstaat een algemene AI-chatbot, maar daarnaast bestaan er AI-diensten en -tools die zich meer toeleggen op het (her)schrijfproces. De meeste zijn op Angelsaksische teksten gericht, maar onder meer Smodin is ook bruikbaar voor het Nederlands. Je vindt er tools als AI-detector, Humaniseerder, Herschrijven en Plagiaatcontrole. Beoordeel zelf of je hiervoor maandelijks afhankelijk van de gekozen onderdelen tot 30 euro voor alle functies wilt betalen.

Zoals we in de inleiding al hebben aangegeven, zijn AI-chatbots de laatste tijd uitgegroeid tot multimodale assistenten die niet alleen beelden (foto's) kunnen genereren, maar ook kunnen omgaan met gesproken taal. Dit biedt interessante perspectieven om zo'n bot als sparringpartner in te zetten in rollenspellen, bijvoorbeeld als voorbereiding op mondelinge examens of een sollicitatiegesprek.

We nemen ChatGPT als voorbeeld. Druk op de knop Spraakmodus gebruiken, rechts van de promptbalk, en bevestig met Doorgaan. Selecteer een geschikt, bij voorkeur neutraal stemprofiel en klik op Nieuwe chat starten. Geef indien gevraagd toelating om je aangesloten microfoon te gebruiken. Daarna spreek je in welke rol de chatbot moet aannemen, zoals examinator, waarover het gesprek moet gaan en in welke vorm dit moet verlopen, bijvoorbeeld door kritische vragen te stellen met vervolgvragen op basis van je gesproken antwoorden.

Het is ook mogelijk om eigen documenten, zoals je cursus, als referentie te laten gebruiken tijdens dit gesprek. Upload eerst de gewenste bestanden en vermeld expliciet dat de chatbot zich hiertoe moet beperken tijdens de spraakmodus. Start daarna deze modus en verwijs naar je uploads, waarna de conversatie kan beginnen. Je krijgt automatisch ook de transcripties van de dialoog. Deze aanpak is vooral nuttig om je formulering en stressbestendigheid aan te scherpen, temeer omdat je zo'n rollenspel ook meerdere keren kunt uitvoeren.

Goed plannen vormt voor veel studenten een uitdaging: hoe deel je je tijd efficiënt in over meerdere vakken, zeker als de examenperiode dichterbij komt? Ook hier kan AI als assistent dienen. Met de juiste input kan een chatbot snel een studieplanning op maat uitwerken.

Lever de nodige gegevens zelf aan. Geef bijvoorbeeld je examenoverzicht of deadlines door, het aantal beschikbare dagen, welke vakken of hoofdstukken je moet doornemen, welke vakken het zwaarst wegen en eventueel persoonlijke voorkeuren, bijvoorbeeld dat je liefst maximaal 90 minuten aan één stuk studeert en daarna 15 minuten pauze neemt. Vraag de bot ook het principe van gespreide herhaling toe te passen en eventueel pauzes volgens de beproefde Pomodoro-techniek in te plannen (zoals 5 minuten pauze na 25 minuten concentratie).

Schaaf het eerste voorstel daarna gerust bij. De chatbot weet immers niet hoe goed je elke leerstof beheerst. Gebruik de gegenereerde planning daarom vooral als leidraad en niet als strak schema.

Doe dit bijvoorbeeld in Copilot en vermeld eventueel in je prompt dat de chatbot de planning moet weergeven als concrete taken met een titel, deadline en geschatte duur. Kopieer het resultaat vervolgens eenvoudig naar bijvoorbeeld Microsoft To Do.

Bij alle AI-chatbots is de kwaliteit van de uitvoer direct afhankelijk van de invoer. Voor studenten is het dus belangrijk dat ze optimale prompttechnieken beheersen. Het P.A.C.E-model kan als leidraad dienen. Definieer bij je prompts telkens het doel (Purpose; wat wil je bereiken), de actie (Action; wat moet er gedaan worden), de context (Context; geef achtergrondinformatie en randvoorwaarden) en de toelichting (Explain; in welke vorm wil je het antwoord gepresenteerd krijgen). Neem dus je tijd om je prompts telkens goed te specificeren (prompt engineering).

Andere nuttige promptstrategieën zijn de 'Socratische tutor', waarbij je de AI niet zozeer om antwoorden verzoekt, maar vraagt om jou te overhoren. Immers, actief herinneren blijkt veel effectiever dan passief lezen. Of nog, je laat complexe materie uitleggen in simpele bewoordingen, zoals aan een kind (de zogeheten Feynman-techniek).

Voor schrijf- en spreekopdrachten kun je de chatbot ook als kritische opponent inzetten. De AI speelt 'advocaat van de duivel' en valt jouw stellingen aan, met prompts als 'Vind logische inconsistenties of mogelijke bias in mijn argumentering' en 'Geef de drie sterkste tegenargumenten die ik moet weerleggen voor een meer gefundeerde argumentatie'.

Chatbots werken met kennis uit trainingsdata en hebben zonder extra functies geen toegang tot nieuwe informatie. Daardoor kunnen ze verouderde, onvolledige of zelfs verzonnen antwoorden geven, ook wel hallucinaties genoemd.

Veel chatbots kunnen vandaag wel zoekacties op het web uitvoeren, maar als student wil je vaak dat een chatbot ook rechtstreeks kan putten uit je eigen bronnen, zoals syllabi en studieboeken. RAG (Retrieval Augmented Generation) maakt dit mogelijk en Google NotebookLM vormt hiervoor een toegankelijke cloudtool.

Meld je gratis aan en klik op Nieuwe maken. Upload je (ook anderstalige) bestanden of verwijs naar je Google Drive. Via Bronnen toevoegen haal je bijbehorende documenten binnen. Na de verwerking voer je meteen prompts in, bijvoorbeeld 'Geef tien oefenvragen op basis van de bronnen' of 'Vat hoofdstuk 3 samen in zes kernpunten'. NotebookLM baseert zijn antwoorden op het geüploade materiaal.

In het rechterdeelvenster vind je extra opties, met vaak indrukwekkende resultaten: Audio-overzicht (een podcast op basis van je bronnen), Video-overzicht (uitlegvideo), Mindmap, Rapporten, Flashcards, Quiz, Infographic en Diapresentatie.

Voor eenvoudige en snelle AI-interacties met eigen documenten kun je ook ChatPDF of AskYourPDF gebruiken. Beide gaan vlot om met anderstalige documenten. ChatPDF kan ook flashcards en presentatiedia's genereren, terwijl AskYourPDF een podcast van je document kan maken. De betaalde versies heffen bepaalde beperkingen op en bieden extra functionaliteit.

NotebookLM en vergelijkbare tools vormen een uitstekende manier om leerstof op diverse manieren te benaderen en te verwerken, maar het blijven cloudtools. Houd je om privacy- of veiligheidsredenen je documenten liever offline, dan kun je RAG ook volledig lokaal uitvoeren.

Ook daarvoor bestaan verschillende oplossingen. We bekijken hiervoor kort AnythingLLM. Deze desktoptool (beschikbaar voor Windows, macOS en Linux) installeert en configureert automatisch Ollama, zodat je grote AI-taalmodellen lokaal kunt draaien. Daarnaast biedt de tool een gebruiksvriendelijke interface om documenten te uploaden en ermee te converseren. Voor vlot gebruik heb je minimaal 16 GB RAM en 6 GB VRAM op de gpu nodig.

Installeer de app met enkele muisklikken, inclusief de Ollama LLM-bibliotheken, en start de app op. Klik op Get started en kies je LLM-provider, bijvoorbeeld AnythingLLM/Ollama met enkele gratis, beperkte taalmodellen als Llama of DeepSeek, of kies OpenAI of Gemini. Voor deze laatste heb je een API-sleutel nodig, die je bijvoorbeeld voor OpenAI vindt op https://platform.openai.com/api-keys. Behoud in het volgende scherm de standaardopties en geef je werkruimte een naam.

Klik op het pijlknopje naast je werkruimte om eigen documenten te uploaden en verplaats ze via Move to workspace naar je werkruimte. Bevestig met Save and Embed. Daarna chat je met de geüploade documenten door te typen of in te spreken. Klik op Show citations om de documentverwijzingen te bekijken. Via het moersleutelicoon linksonder kun je verschillende onderdelen verder afstellen en uitbreiden. Experimenteer gerust zelf.