ID.nl logo
App maken voor Android en iOS
© Reshift Digital
Huis

App maken voor Android en iOS

Altijd al een eigen app willen maken, maar geen zin in ingewikkeld programmeerwerk of dure software? Met de online dienst iBuildapp is het niet alleen gratis, maar ook heel simpel. Leuk om eens op een regenachtige herfstmiddag mee aan de slag te gaan!

©CIDimport

Op zichzelf is het maken van een eigen applicatie een ingewikkeld klus die behoort tot het domein van de programmeur, maar met iBuildapp kunt u zelf ook een heel eind komen. iBuildapp (ibuildapp.com/) is een website waarmee u eenvoudige apps in elkaar kunt zetten. Het is mogelijk content toe te voegen, zoals foto's of filmpjes, en tot op zekere hoogte de uitstraling van de app te bepalen. Ook kan de zelfgemaakte app uitgerust worden  met eenvoudige functies, zoals rss, video streaming en maps. Er kan een app gemaakt worden voor Android- en iOS-telefoons en de iPad. Verder is er de mogelijkheid om een html5-webapp mee te bouwen die via de mobiele browser kan worden benaderd. iBuildapp is in principe gratis, maar bedenk daarbij wel dat gratis hier wordt opgeofferd aan reclame die in de apps verschijnt. Door een abonnement te nemen kunt u die reclame afkopen. Verder zijn er kosten verbonden aan het plaatsen van een applicatie in de Apple App Store (299 dollar). Plaatsing in Google Play is wel gratis. Overigens kunt u wel een ongelimiteerde hoeveelheid apps maken.

Van start!

Er hoeft niets gedownload te worden om met iBuildapp aan de slag te gaan. U begint met het aanmaken van een account op de website van iBuildapp. Aanmelden is een eenvoudige zaak en kan ook door aan te melden met een Facebook-account. Na de aanmelding komt u terecht in het hoofdscherm van uw account, waar u een overzicht krijgt van de mogelijkheden. Bij My template kunt u bijvoorbeeld een nieuwe vormgeving voor een app maken en onder My module kunt u zelfgemaakte toepassingen uploaden.

Wij zijn op dit punt echter geïnteresseerd in het maken van een hele nieuwe app en die optie vindt u onder My Apps. Bij het maken van een app zal u gevraagd worden wat voor soort app u wilt maken: een native applicatie voor iPhone of Android, een native app voor de iPad of een webapplicatie op basis van html5. Een native app verschilt van een webapp, doordat ze specifiek is toegesneden op een bepaald besturingssysteem. Een native app voor Android werkt dus niet op een telefoon met Windows, maar daar staat weer tegenover dat de app vaak sneller is en beter gebruiktmaakt van de mogelijkheden van een toestel. In dit voorbeeld maken we een app voor een Android-toestel, maar de verschillende stappen zijn klein. Kies Create new app onder Native apps en ga verder.

 

©CIDimport

Maak een eigen template

U komt nu in een scherm waarbij u een template (een sjabloon) kunt kiezen in de Template Marketplace. De template bepaalt de vormgeving van de app (waar de knoppen zitten en hoe de app eruit ziet). Er zijn veel templates beschikbaar en veel zijn er gemaakt door andere gebruikers van iBuildapp. De meeste templates zijn gratis, maar voor sommigen dient aan die gebruikers betaald te worden. Als u dus erg artistiek bent kunt u misschien nog rijk worden met iBuildapp, hoewel die kans met een bedrag van ongeveer 1,50 euro per template klein is.

Om een eigen template te maken klikt u op de optie Create own template en geeft u uw eigen template een naam. U komt nu in een scherm waarmee u zelf de vormgeving kunt bepalen. In het midden van het scherm staat een plaatje van een afbeelding van een telefoon. In het linker schermdeel vindt u een User Interface Library, vanwaar u de knoppen, afbeeldingen en labels in de telefoon kunt slepen. De belangrijkste optie in de UI Library is het Menu waarmee u de menubalk van uw app kunt inrichten. U krijgt de keuze uit een aantal pictogrammen, zoals een winkelwagen of een huis. Wat  er achter de knoppen valt, kan in een later stadium worden aangepast. Het publiceren van een template in de Template Marketplace kan overigens buiten de app-creator in het hoofdmenu van uw account. Kies My Templates en u zult zien dat er een nieuwe template is opgedoken. Met Publish kunt u ervoor kiezen om de app zichtbaar te maken in de marketplace.

 

©CIDimport

Content plaatsen

Nu u de template gemaakt hebt is het tijd om door te klikken naar het volgende scherm. Hier kunt u bepalen welke functies en content er achter de knoppen zitten. Ook kunt u hier nog het een en ander customizen (naar eigen smaak aanpassen), zoals Edit background, Edit logo image en Edit text. Het idee is dat u stapsgewijs uw eigen app invulling geeft. Stap 1 t/m 3 richten zich onder andere op de achtergrond en de teksten en spreken eigenlijk voor zich. Stap 4 richt zich op het inrichten van de navigatie. Heeft de door u gekozen template bijvoorbeeld te veel knoppen dan kunt u die hier verwijderen. Let op: u kunt hier geen extra knoppen invoegen.

Stap 5 (manage content) is echter het belangrijkst. Selecteer de eerste pagina achter een van de knoppen die u wenst invulling te geven bij Current page. U krijgt vervolgens de opties Page type en Page title. Met Page type bepaalt u wat voor functie u achter de pagina wilt hangen. Standaard maakt u een 'platte' html-pagina waar u enkel tekst kunt lezen, maar het is bijvoorbeeld ook mogelijk een rss-lezer achter de knop te plaatsen, een link naar Facebook of Twitter of een QR-code scanner. Het is ook mogelijk om video, beeld en audio in te laden, waarbij u ervoor kunt kiezen content op de app op te slaan of gebruik te maken van een externe website. Zo is het voor afbeeldingen bijvoorbeeld mogelijk een verbinding te leggen met Picasa of Flickr, maar u kunt ook een foto inladen. Er is een vrij goede uitleg bij iedere functie bijgevoegd. Bovendien kunt u door middel van de Preview-optie bekijken hoe uw app eruit gaat zien. U kunt dus naar hartenlust experimenteren.

Publiceren

Hebt u dat allemaal gedaan, dan kunt u de app afmaken en publiceren in Google Play (of de App Store van Apple). Ga naar het tabblad App Settings en kies bij Target mobile platfom voor welk platforum uw app bedoeld is (Android, iPhone of allebei). U kunt daar ook een Time format kiezen (gebruikt u 24 uur of 12 uur om de tijd aan te duiden). In het volgende tabblad, App Info, kunt u een beschrijving geven van uw app. Deze beschrijving zal in de appwinkel van uw keuze gebruikt worden. Het laatste tabblad (App publishing) helpt u bij het publiceren van de app. Volg daarbij de verschillende beschreven stappen. Genereer een MD5-certificaat en  een Maps API key.

Nieuwe content?

Sommige applicaties kunnen om de zoveel tijd weer nieuwe content bevatten. iBuildapp heeft middelen om dat bij gebruikers onder de aandacht te brengen. Zo kunt u ervoor kiezen om push notificaties te verzenden. Dit houdt in dat de gebruiker een push bericht krijgt, wanneer de applicatie iets belangrijks te melden heeft. Ga naar het tabbblad Notifications, kies in de tickbox het platform dat u wenst te gebruiken (in ons geval Android) en klik op de optie Configure. Maak een nieuw Google API-project aan en klik door de schermen tot u bij een lijst met services bent. Zet de optie Google Cloud Messaging for Android aan en accepteer de voorwaarden. U kunt ook berichten verzenden op basis van een gps-locatie (hoewel dat ook wel storend kan zijn en averechts kan werken). Ga naar de optie Gps Notifications en voer een locatie in en een berichtje onder Add Gps Notification. Mensen krijgen nu een bericht wanneer ze bij die locatie in de buurt komen.

Tekst: Bram Semeijn

Deze workshop komt uit Computer Idee nummer 23, jaargang 2012

▼ Volgende artikel
Microsoft Gaming-baas Phil Spencer en Xbox-president Sarah Bond vertrekken
Huis

Microsoft Gaming-baas Phil Spencer en Xbox-president Sarah Bond vertrekken

Microsoft Gaming-ceo Phil Spencer en Xbox-directeur Sarah Bond vertrekken bij het Amerikaanse bedrijf.

Dat hebben verschillende media vernomen, en Spencer zelf heeft het inmiddels ook bevestigd via social media. Daarbij publiceerde IGN ook interne e-mails van Microsoft's ceo Satya Nadella, de te vertrekken Spencer en de nieuwe Microsoft Gaming-ceo Asha Sharma en Matt Booty.

Naar verwachting vertrekt Spencer, die bijna veertig jaar bij Microsoft werkzaam was, aanstaande maandag. Xbox-president Sarah Bond - waarvan voorheen werd gedacht dat ze Spencer uiteindelijk zou vervangen - gaat ook weg. Asha Sharma is op dit moment nog de president van Microsofts CoreAI en gaat dus Microsoft Gaming bestieren. Matt Booty, het hoofd van Xbox Game Studios, wordt gepromoot naar chief content officer en zal nauw samenwerken met Sharma.

"Afgelopen najaar deelde ik met Satya dat ik nadacht over mijn vertrek en het beginnen aan het volgende hoofdstuk van mijn leven", zo stelt Spencer in zijn e-mail. "Vanaf dat moment gingen we aan de slag met onze aanpak, met het oog op het behoud van stabiliteit en het versterken van de fundering die we hebben gebouwd. Xbox is altijd meer dan een bedrijf geweest. Het is een levendige gemeenschap bestaande uit spelers, makers en teams die erg veel geven om wat we bouwen en hoe we dat doen. Het verdient een goed doordacht plan voor de toekomst."

"Ik wil Phil bedanken voor zijn uitzonderlijke leiderschap en samenwerking", aldus Nadella in zijn e-mail naar werknemers. "In meer dan 38 jaar bij Microsoft, waaronder 12 jaar aan het hoofd van de gamedivisie, heeft Phil geholpen met het transformeren van wat we doen en hoe we dat doen."

View post on X

De nieuwe Microsoft Gaming-ceo aan het woord

Sharma, de nieuwe ceo van Microsoft Gaming, meldt in haar e-mail: "Mijn eerste taak is simpel: begrijpen hoe dit werkt en het vervolgens beschermen. Dat begint bij drie verplichtingen. Ten eerste geweldige games - daar begint alles mee. We moeten geweldige games hebben die door onze spelers geliefd worden." Vervolgens vertelt Sharma over het belang van onvergetelijke personages, de macht geven aan ontwikkelstudio's en iconische franchises.

"Ten tweede: de terugkeer van Xbox. We verbinden ons opnieuw aan onze trouwe Xbox-fans en -spelers, die de afgelopen 25 jaar in ons hebben geïnvesteerd, en de ontwikkelaars waar we de uitgebreide universa en ervaringen die onze spelers wereldwijd omarmen mee hebben gebouwd. We zullen onze afkomst eren met een vernieuwde inzet voor Xbox, te beginnen bij de console, die heeft gevormd wie we zijn." Sharma benadrukt daarbij dat games tegenwoordig op meerdere apparaten te vinden zijn, en spreekt uit dat Microsoft zich niet wil limiteren aan één apparaat. "Terwijl we uitbreiden op pc, mobiel en cloud, moet Xbox naadloos, onmiddellijk en waardig voor de gemeenschappen die we serveren voelen."

Het derde punt van Sharma is "de toekomst van spelen. We nemen de heruitvinding van spelen waar. Daarom zullen we investeren in nieuwe zakenmodellen en nieuwe manieren om te spelen door gebruik te maken van wat we al hebben: iconische teams, personages en werelden waar mensen van houden. Maar we zullen die werelden niet behandelen als statische IP om uit te melken en geld uit te onttrekken. We bouwen een gedeeld platform en gereedschappen die ontwikkelaars en spelers de macht geven om hun eigen verhalen te creëren en delen."

Over Spencer en de staat van Xbox

Phil Spencer werd in 2014 hoofd van Xbox, toen hij de opdracht had Xbox One van een gebrekkige release het jaar ervoor te redden. Tijdens die consolegeneratie werd onder andere het populaire Xbox Game Pass gelanceerd. Dankzij onder andere die service en zijn veelvuldige interviews werd hij al snel populair onder gamers.

Na de Xbox Series X en S-release in 2020 begon de mening over Spencer om te slaan, vooral gevoed door de veranderingen rondom Xbox als merk. Sinds enkele jaren komen de spellen van Xbox-ontwikkelaar zelfs vaak ook op andere platforms uit - bijvoorbeeld op PlayStation 5 en Nintendo Switch. Tegelijkertijd loopt de verkoop van de huidige Xbox Series X en S-consoles flink terug. Spencer zelf verscheen de afgelopen jaren steeds minder vaak in interviews, en ook de vele ontslagrondes en studiosluitingen binnen de Xbox-divisie zorgden voor reputatieschade.

Tegelijkertijd werden onder Spencers leiding grote aankopen als Bethesda en Activision Blizzard gedaan, bekend van gamefranchises als The Elder Scrolls, Fallout en Call of Duty.

Microsoft heeft eerder laten weten aan een nieuwe console te werken, die de grenzen tussen consoles en pc moet vervagen. Voor zover bekend wordt dit een apparaat die in feite pc-games af gaat spelen, alsmede Xbox-games, en waarop verschillende digitale pc-winkels bereikbaar zullen zijn - en dus niet alleen die van Microsoft zelf.

Het vertrek van twee belangrijke kopstukken binnen Microsofts gamedivisie is opvallend, zeker in combinatie met het feit dat de gametak van het bedrijf schijnbaar in een transitieperiode zit. Ook het feit dat de nieuwe ceo van Microsoft Gaming van CoreAI afkomt, houdt de gemoederen onder gamers bezig. Microsoft zet groots in op kunstmatige intelligentie, maar onder gamers heerst vooral onvrede over de invloed die AI tegenwoordig heeft op hun hobby. Sharma benadrukte in haar interne e-mail echter dat Xbox zich niet gaat richten op "zielloze AI-slop".

▼ Volgende artikel
Het geheugen van je computer: dit is het verschil tussen DDR4 en DDR5
© Ayo man | Law of God
Huis

Het geheugen van je computer: dit is het verschil tussen DDR4 en DDR5

Toen je je laptop kocht, keek je waarschijnlijk vooral naar de processor, de grafische chip en hoeveel GB werkgeheugen erin zit. Of dat werkgeheugen DDR4 of DDR5 is, is voor de meeste mensen geen doorslaggevende factor. Toch is het wel handig om te weten wat de verschillen zijn tussen DDR4, dat je vooral in oudere laptops tegenkomt, en DDR5, dat bij nieuwe modellen meestal de standaard is. DDR5 kan per seconde meer data verwerken dan DDR4. Wat dat verschil betekent en wanneer extra gigabytes meer opleveren dan de stap naar DDR5, lees je in dit artikel.

In dit artikel

je leest wat DDR4 en DDR5 precies van elkaar onderscheidt, wanneer je dat verschil in snelheid en energieverbruik echt merkt en waarom het voordeel van DDR5 ten opzichte van DDR4 bij gamen vaak beperkt blijft. Ook leggen we uit waarom DDR4 niet automatisch meer de goedkope keuze is, waarom je DDR4 en DDR5 niet kunt uitwisselen en wat dat betekent voor upgraden bij laptops en desktops. Tot slot lees je hoe je op Windows en Mac snel checkt of je meer RAM nodig hebt.

Lees ook: RAM(p)-scenario: waarom tech in 2026 duurder wordt

De techniek achter DDR4 en DDR5

Het grootste verschil tussen DDR4 en DDR5 zit in de datasnelheid en bandbreedte. Zie het als een digitale weg: DDR4 is een prima route waar het verkeer netjes doorrijdt, DDR5 is een bredere snelweg waar per seconde meer data overheen kan. Daardoor hoeft de processor bij zware taken waarbij veel data heen en weer gaat (denk bijvoorbeeld aan videobewerking) minder vaak te wachten op nieuwe informatie. Let wel: die extra 'rijstroken' leveren pas winst op als je processor, grafische chip en software er ook echt gebruik van maken. Bij lichte taken, zoals browsen en tekstverwerken, is werkgeheugenbandbreedte zelden de bottleneck. Gaat dat langzaam, dan heeft dat eerder te maken met de processor, opslag, of de browser.

DDR5 kan ook helpen met het energieverbruik, omdat het op een lagere spanning werkt: 1,1 volt in plaats van 1,2 volt bij DDR4. In een laptop kan dat iets schelen, al hangt het effect af van wat je doet en hoe de rest van het systeem is opgebouwd. Daarnaast zit bij DDR5 een deel van de stroomregeling op de geheugenmodule zelf. Dat kan de stroomvoorziening stabieler maken, maar het maakt de module ook wat complexer om te produceren.

Wat biedt DDR5 in de praktijk?

DDR5 komt vooral tot zijn recht bij taken die veel werkgeheugenbandbreedte vragen, zoals 8K videobewerking of complexe simulaties. Daarbij blijft de processor (en soms de GPU) meestal de doorslaggevende factor: die bepaalt of je systeem zo'n klus überhaupt vlot aankan. DDR5 kan helpen om wachttijd te verminderen, maar het maakt een trage CPU niet ineens snel. Een ander voordeel is dat je per module hoge capaciteiten kunt halen. Voor zware desktop-werkstations zijn systemen met 256 GB aan werkgeheugen inmiddels realiteit. Bij laptops ligt die grens doorgaans lager, vaak rond de 128 GB, omdat ze meestal minder geheugenslots hebben. Bovendien is het werkgeheugen bij veel modellen vastgesoldeerd, waardoor je later niet kunt uitbreiden.

©Batorskaya Larisa

DDR5 voor gamers: nodig of niet?

Voor gamers blijft het voordeel van DDR5 vaak beperkt. In veel games gaat het om een klein verschil, en op 1440p of 4K zie je dat meestal nog minder terug omdat je dan eerder tegen de grens van de videokaart aanloopt dan tegen die van het werkgeheugen. Ook hier geldt: de keuze voor CPU en vooral GPU bepaalt je gameprestaties veel sterker dan de stap van DDR4 naar DDR5. Dat verschil tussen DDR4 en DDR5 is onderzocht in een vergelijkingstest van de gezaghebbende site Tom's Hardware. Daarbij ging het bijvoorbeeld om 3% verschil in gameprestaties in Assassin's Creed Valhalla, 2% in Far Cry 6, Tom Clancy's Ghost Recon Breakpoint, Watch Dogs: Legion en Borderlands 3, en 1% in Shadow of the Tomb Raider en Wolfenstein: Youngblood.

©Crystal Dynamics

Het verschil tussen RAM en opslag

Veel mensen halen werkgeheugen (RAM) en opslaggeheugen (SSD of HDD) door elkaar, terwijl ze iets heel anders doen: RAM is het korte-termijngeheugen waarin de gegevens staan van programma's die je nú gebruikt, waardoor je met meer RAM makkelijker en sneller tussen meerdere apps schakelt, maar zodra je de computer uitzet is dit geheugen weer leeg. Opslaggeheugen is juist het lange-termijngeheugen waarop je foto's, documenten en andere bestanden blijven staan, ook als er geen stroom is.

Is een laptop met DDR4 nog goed genoeg?

Ja, voor de meeste Nederlanders is een laptop met DDR4 nog steeds goed genoeg. Gebruik je hem vooral voor internetten, Netflix kijken, Microsoft Office en af en toe een simpele fotobewerking, dan merk je in de praktijk nauwelijks verschil tussen DDR4 en DDR5. Bij laptops is DDR4 of DDR5 bovendien vaak geen losse keuze: het hangt samen met de generatie processor die in het model zit.

DDR5 kan wel voordeel geven bij zwaardere taken waarbij de computer grote hoeveelheden data tegelijk moet verwerken, maar dat wordt pas echt interessant als je met zware programma's werkt, of als je games zo soepel mogelijk wilt laten lopen - ervan uitgaande dat je CPU en GPU die werklast ook aankunnen. Denk aan situaties waarin je merkt dat je laptop moeite heeft om alles bij te houden, ook al staat de beeldkwaliteit niet eens extreem hoog. In veel situaties blijft het verschil klein. Belangrijker is vaak de hoeveelheid werkgeheugen: 16 GB voelt meestal merkbaar fijner dan 8 GB, ongeacht of het DDR4 of DDR5 is.

DDR4 is niet meer vanzelfsprekend goedkoop

Lange tijd was DDR4 de slimme, goedkope keuze als je vooral op de prijs lette: het verschil met DDR5 was groot. Door de huidige tekorten klopt dat beeld minder. DDR4-geheugen is flink duurder geworden; in sommige gevallen is de prijs zelfs meer dan verdubbeld. DDR5 is ook duurder geworden, maar omdat de productie van DDR4 wordt afgebouwd, kan DDR4 relatief harder in prijs oplopen. Daardoor ligt DDR4 in veel gevallen dichter tegen DDR5 aan dan je zou verwachten. Wie nu een nieuw systeem koopt, is met DDR4 vaak nog steeds het minst kwijt, alleen is 'goedkoop' bij werkgeheugen momenteel een rekbaar begrip.

©ronstik

Upgraden: wat wel en niet kan

DDR4 en DDR5 zijn nooit onderling uitwisselbaar, ook niet in een desktop. De inkeping zit op een andere plek en het platform moet het juiste type werkgeheugen ondersteunen. Je kunt dus geen DDR5 plaatsen in een systeem dat voor DDR4 is gemaakt, en andersom ook niet.

Bij laptops betekent dit meestal dat als je wilt overstappen op DDR5 je een nieuwe laptop zult moeten kopen. Veel laptops hebben namelijk geen uitbreidbaar werkgeheugen meer: de geheugenchips zitten voor ruimte- en kostenbesparing op het moederbord gesoldeerd, en bij sommige ontwerpen zelfs in hetzelfde pakket als de processor. Dan kun je later niets meer bijprikken. Dat is ook precies waarom DDR4 vs DDR5 bij laptops zelden de hoofdvraag is: je kiest een model, en daar hoort dit type geheugen bij.

Bij een desktop heb je vaak meer speelruimte, maar ook daar is het geen kwestie van alleen de geheugenmodules wisselen. Wil je van DDR4 naar DDR5, dan heb je een moederbord nodig dat DDR5 ondersteunt, en vaak ook een processor die bij dat moederbord past. Heb je vooral te weinig werkgeheugen (bijvoorbeeld 8 of 16 GB) en merk je dat je pc daardoor traag wordt, dan is extra DDR4 bijplaatsen meestal de goedkoopste verbetering. Pas als je toch al toe bent aan een grotere upgrade van je pc, wordt de stap naar DDR5 logisch.

Wanneer moet je echt upgraden?

Echt upgraden is pas zinvol als je merkt dat je huidige machine niet meer probleemloos werkt bij zware klussen zoals grote fotobestanden bewerken, video's monteren of veel dingen tegelijk doen. Heb je nu een laptop met 16 GB of 32 GB DDR4 die nog vlot werkt? Blijf die dan vooral gebruiken zolang de prijzen zo hoog liggen. Twijfel je, kijk dan eerst wat de oorzaak van de mindere prestaties is: zit je werkgeheugen tegen zijn limiet, of zijn het vooral je processor of GPU die de klus niet bijbenen?

Zo controleer je of je extra RAM nodig hebt

Voordat je besluit om een flinke investering te doen in een nieuw systeem of extra geheugen, is het slim om te kijken hoe je huidige computer presteert onder druk. Je kunt dit eenvoudig zelf testen op zowel Windows als Mac.

Windows

Open eerst de programma's die je normaal gesproken tegelijk gebruikt, zoals je browser met veel tabbladen, Word en een videocall. Druk daarna op Ctrl + Shift + Esc om Taakbeheer te openen. Ga naar het tabblad Prestaties en klik op Geheugen. Kijk vervolgens naar de grafiek en het percentage dat in gebruik is: blijft dat langere tijd rond de 80 tot 90 procent hangen terwijl je gewoon je dagelijkse werk doet, dan zit je tegen de grens van je werkgeheugen aan. Dat merk je vaak aan kleine haperingen, zoals tabbladen die trager laden of apps die later reageren. Zie je tegelijk dat je pc veel met de schijf bezig is, bijvoorbeeld omdat programma's ineens langzamer worden terwijl je opslaglampje blijft knipperen, dan is de kans groot dat Windows tijdelijk data op de SSD parkeert omdat het werkgeheugen volloopt.

Apple

Open je gebruikelijke programma's en druk daarna op Command + Spatiebalk. Typ Activiteitenweergave en druk op enter. Klik bovenin op het tabblad Geheugen en kijk onderaan naar de grafiek bij Geheugendruk. Is die groen, dan is er niets aan de hand. Wordt de grafiek geel of rood, dan heeft je Mac meer geheugen nodig om alles vlot te blijven draaien. Let ook op Gebruikte swap: als dat oploopt tot meerdere gigabytes, dan is je werkgeheugen in de praktijk te krap.