Simulaties vormen een onmisbaar gereedschap in de wetenschap, maar ook geïnteresseerde leken kunnen ermee spelen. Dat kan helemaal gratis met NetLogo.

Een deel van onze wetenschappelijke kennis bestaat uit natuurwetten en die hebben vaak de vorm van formules waar je wat getallen in stopt en waar vervolgens een exact antwoord uit rolt. Helaas zit de wereld vol met processen die te complex zijn om op die manier te benaderen. Soms is dat omdat er te veel elementen een rol spelen en onze formules alleen werken voor eenvoudiger situaties en soms omdat we simpelweg de kennis missen om zulke formules te ontwikkelen. Er zijn daarnaast volop situaties waarin dat zelfs in theorie onmogelijk is.

Om in al die gevallen toch nuttige en bruikbare wetenschap te kunnen bedrijven, wordt veel gebruikgemaakt van simulaties.

Universeel

Voor heel veel simulaties wordt speciale software ontwikkeld. Dat geldt bijvoorbeeld voor de voorspelling van het weer en het klimaat, en het analyseren van verschijnselen in de kosmos die in het echt te langzaam verlopen om goed te kunnen bestuderen (zoals het botsen van melkwegstelsels).

Veel simulaties hebben echter gemeenschappelijke kenmerken en daarom bestaat er ook een universeel systeem waarin je allerlei soorten simulaties kunt maken. Het heet NetLogo en is helemaal gratis.

Er is ook een onlineversie, NetLogo Web, met enigszins beperkte functionaliteit en een desktopversie met volledige functionaliteit en een grotere verwerkingssnelheid.

We richten ons in eerste instantie op de webversie, omdat deze voldoende materiaal biedt voor een kennismaking.

Kennismaking

Wanneer je de webversie hebt gekozen, wordt het programma geopend met een willekeurig voorbeeld. NetLogo Web werkt met programmaatjes (die Models worden genoemd). Om een indruk te krijgen van het systeem openen we Connected Chemistry Gas Combustion. We zijn in eerste instantie niet geïnteresseerd in het doel van het model, maar in het gebruik ervan.

Zoals je links kunt zien, is er een knop genaamd setup. Klik je daarop, dan verschijnen in het zwarte vlak rechts blauwe en witte bolletjes die moleculen zuurstof en waterstof voorstellen.

Links zie je ook de nodige schuifregelaars waarmee je verschillende parameters van de simulatie kunt aanpassen, zoals het aantal moleculen waarmee de simulatie begint. We laten ze even voor wat ze zijn en klikken naast de setup-knop op go/stop. Je ziet nu de moleculen rondzweven, maar verder gebeurt er niets.

Klik je nu links op de knop speed up & trace one molecule, dan krijgt één molecuul waterstof zoveel energie dat het bij een botsing een zuurstofmolecuul kan breken om zich er vervolgens aan te binden en water te vormen. Hierdoor ontstaat zelfs een kettingreactie. Klik op go/stop om de simulatie te stoppen.

Werking

Zoals je hebt kunnen zien terwijl de simulatie draaide, verschijnen er ook grafieken voor het aantal moleculen, en de temperatuur en druk van het gasmengsel. Het zal duidelijk zijn dat dit niet kan zonder het nodige programmeerwerk. Programma’s voor de verschillende simulaties zijn toegankelijk. Je vindt ze door omlaag te scrollen en te klikken op NetLogo Code.

Uiteraard kunnen we je in deze workshop onmogelijk de programmeertaal van NetLogo leren. We zullen daarom alleen de nodige voorbeelden bekijken die een goed beeld geven van de veelzijdigheid en werking van het systeem.

Het leren van deze voorbeelden wordt vergemakkelijkt doordat programma’s vaak uitgebreid zijn voorzien van commentaar (de teksten achter ;;) en doordat ze in functionele blokken zijn verdeeld. Klik je op het keuzemenu genaamd Jump to Prcocedure, dan zie je de segmenten van het programma, zoals setup, make-box en make-gas-molecules (waar de begintoestand van de simulatie wordt gemaakt). Hierdoor kun je op zeker moment zelf de gewenste elementen uit bestaande voorbeelden halen en gebruiken als startpunt voor je eigen simulaties. Verderop komen we nog terug op educatief materiaal om NetLogo te leren.

Uitleg

Elke simulatie in NetLogo kun je van tekst en uitleg voorzien en deze vind je onder het kopje Model Info. Hier lees je dat dit specifieke model de manier toont waarop zuurstof en waterstof met elkaar reageren in een raketmotor. Ook kun je deze ruimte gebruiken om te beschrijven hoe je het model gebruikt, bijvoorbeeld waar de verschillende schuifregelaars voor dienen (onder het kopje How to use it).

Omdat NetLogo vaak wordt gebruikt voor educatieve doeleinden, bevat dit specifieke model ook de nodige informatie over de achtergrond van het experiment en suggesties voor verder gebruik en uitbreiding ervan (vanaf het kopje Things to notice).

Interactie

Helemaal bovenaan de interface staat achter Search the Models Library een keuzemenu. Klik op het driehoekje van de modellenlijst bovenin en typ in het zoekvak dat daaronder verschijnt het woord lunar. Je ziet nu het model Lunar Lander. Klik erop om het te openen.

Net als bij het eerste voorbeeld zie je een schuifregelaar genaamd model speed. Deze komen we vaker tegen en dient uiteraard om de simulatie te versnellen of vertragen. Versnellen willen we in dit geval zeker niet, want Lunar Lander is een simulatie waarin je het oeroude spelletje Maanlander kunt spelen. Hierin moet je een ruimteschip een zachte landing op de maan laten maken.

Na een klik op setup wordt een willekeurig landschap gegenereerd met een blauw landingsplatform en een rood ruimteschip. Zodra je op go klikt, start de simulatie en begint het schip onder invloed van de zwaartekracht te dalen. Aan jou de taak om met de toetsen J (links), L (rechts) en K (motor) het schip zachtjes op het platform te plaatsen.. Behalve dat je automatisch draaiende simulaties kunt maken, biedt NetLogo dus ook volop interactie.

Model

Ten tijde van de coronapandemie werden regelmatig voorspellingen gedaan over de verspreiding van het virus. Dergelijke voorspellingen waren gebaseerd op modellen. Een voorbeeld van zo’n model is Virus on a network. Op basis van de eerdere paragrafen weet je inmiddels hoe je dit model kunt vinden, initiëren en uitvoeren.

In dit model raken gezonde mensen (blauwe bolletjes) besmet (rode bolletjes). Er is een kans op herstel (recovery-chance). Als dat gebeurt wordt een bolletje weer blauw. Er is ook een kans dat iemand resistent wordt (gain-resistance-chance, grijze bolletjes). Iemand die resistent is (en dus zelf niet ziek wordt) kan het virus nog wel doorgeven.

Het model is opgebouwd als netwerk omdat zo ook onze leefwereld in elkaar zit: we zijn allemaal onderdeel van overlappende netwerken van familie, vrienden en collega’s.

Data

Onder de verschillende schuifjes waarmee je de parameters van het model naar je hand kunt zetten, zie je het venster Network Status. Dit heeft zijn eigen menu (de drie streepjes). Klik je daarop, dan kun je de gemaakte grafiek afdrukken (Print chart) of opslaan in verschillende formaten, zoals Download PNG image.

Beweeg je de cursor over de grafiek, dan zie je de bijbehorende waarden in een pop-up. Deze waarden kun je ook downloaden, zodat je er vervolgens in een programma als Excel verder mee zou kunnen werken. Dat doe je via de menuoptie Download CSV.

Complex

Tijdens de coronapandemie (en andere epidemieën) overleden er mensen aan een besmetting. In deze simulatie zou je dat kunnen verwerken door een percentage van de rode bolletjes na een bepaalde tijd te verwijderen. Dat zou de simulatie nog realistischer maken. Er is nog een factor als het gaat om de voorspellende waarde van dit model: virussen muteren en een nieuwe variant brengt nieuwe parameters met zich mee als het gaat om de kans op overleven of resistentie opbouwen. Die parameters ken je echter pas als zo’n nieuwe mutatie al een tijdje rondwaart.

Daarmee zie je ook meteen een tekortkoming van het werken met modellen. Ja, wetenschappers doen hun uiterste best om modellen zo goed mogelijk te maken, maar het blijft een kwestie van het doen van voorspellingen op basis van (soms zeer) onvolledige gegevens.

Overigens vind je tussen de vele voorbeelden in NetLogo ook meer geavanceerde voorbeelden op het gebied van virusverspreiding (zoek op epiDEM).

Logo

In de paragraaf ‘Werking’ hebben we al even onder de motorkap van een model gekeken. Een tweede model waarbij we dat doen is Fireworks. In dit eenvoudige programma wordt het ontploffen van vuurwerk nagebootst. Je speelt zelf met dit model door het weer op te zoeken in het keuzemenu Search the Models Library en te klikken op de inmiddels bekende knoppen setup en go.

NetLogo is gebaseerd op Logo, een programmeertaal die al in 1967 werd ontwikkeld en die vooral voor educatieve doeleinden is gemaakt. Logo bevat een belangrijke grafische component, de zogeheten turtle-grapics. Het idee daarbij is dat je een schildpad, die is voorzien van een tekenpen, opdrachten geeft voor zijn bewegingen en voor het al dan niet gebruiken van de pen. Instructies worden dan ook gegeven vanuit het perspectief van de schildpad en het idee is dat dat perspectief het voor beginnende programmeurs eenvoudiger maakt om de juiste instructies te bedenken.

Open je het vak NetLogo Code, dan zie je ook meermaals het woord turtles in het programma (bijvoorbeeld op regels 34 en 44). De verschillende blokken die beginnen met to en eindigen met end beschrijven de bewegingen van de schildpadden die staan voor de afgeschoten vuurpijl of voor de vallende en gloeiende fragmenten.

Lokaal

Telkens wanneer je de lijst met voorbeelden opent, zie je de tekst Grayed out models don’t yet run in NetLogo Web. Met andere woorden: de webversie kan nog niet alles wat de desktopversie kan. Tijd om de desktopversie te bekijken.

Daarvoor keren we terug naar de startpagina van NetLogo en kiezen Desktop App en Download NetLogo. Hierna hoef je niet per se iets in te vullen, maar kun je gewoon op Download klikken. Tot slot kunnen we kiezen uit versies voor Linux, macOS en Windows. Wij kiezen de Windows-versie in 64 bit. Eenmaal gedownload biedt de installatie geen verrassingen.

Als alles geïnstalleerd is en je hebt gekozen voor het maken van bureaubladpictogrammen, dan zie je dat er maar liefst vier zijn aangemaakt (ook te vinden in het Startmenu). Wij kiezen voor NetLogo.

Openen

Via het menu File / Open kun je uiteraard zelfgemaakt modellen openen, maar de meegeleverde voorbeelden vind je – keurig in rubrieken verdeeld – in Models Library. Hier kiezen we Sample Models / System Dynamics / Wolf Sheep Predation (System Dynamics). Dit is een bekend model uit de biologie waarmee het telkens verschuivende evenwicht tussen jagers en prooidieren wordt nagebootst. Dit is tevens een van de modellen die je in de webversie nog niet kunt gebruiken.

Naast een venster met het programma zie je nu ook een venster genaamd System Dynamics Modeller. Dit is een geavanceerde mogelijkheid die alleen de desktopversie biedt en waarin je grafisch allerlei verbanden kunt definiëren. Wanneer je dubbelklikt op een element, dan kun je de waarde bekijken en eventueel aanpassen. Ook vind je in dit venster een tabblad Code met het leeuwendeel van het programma.

Het programmavenster bevat weer de bekende elementen setup en go, en wanneer je die uitvoert, zie je hoe de populaties wolven en schapen veranderen.

Dit venster bevat naast het tabblad Interface (de uitvoer) ook het tabblad Info met uitleg en het tabblad Code met programmacode. Die activeert in dit geval de hoofdmoot van de code in het andere venster.

Widgets

Open in de desktopversie het model Curricular Models / Connected Chemistry Gas Combustion dat we eerder in de webversie bekeken. Daar zagen we – naast de programmacode – ook de verschillende schuifregelaars waarmee we parameters konden wijzigen, grafiekjes waarin waarden worden bijgehouden en natuurlijk het venster waarbinnen de moleculen bewegen. Al deze elementen van een simulatie worden aangeduid met de term Widgets.

In het lint met pictogrammen vind je alle beschikbare widgets wanneer je klikt op het driehoekje achter Button. Met een klik op Add en een klik op de plaats van bestemming kun je een widget toevoegen aan de gebruikersinterface van een programma. Er wordt dan een pop-up geopend waarin je de eigenschappen opgeeft.

Tot slot

In het menu Help vind je heel veel bronnen waarmee je NetLogo verder kunt verkennen. Onder File / Models Library vind je onder het kopje Code Examples heel veel basisvoorbeelden die speciaal zijn bedoeld om de verschillende aspecten van de NetLogo-taal te leren.

Ben je daarmee eenmaal vertrouwd, dan kun je je op de meer geavanceerde mogelijkheden storten, zoals het zoeken naar specifieke uitkomsten van een simulatie met de losse module BehaviorSearch en 3D-visualisaties met NetLogo3D.

Ga je naar het menu Tools / Extensions, dan zie allerlei reeds geïnstalleerde en beschikbare extensies waarmee je de mogelijkheden nog verder kunt uitbreiden. Zo kun je vanuit NetLogo een Arduino-apparaat aansturen, video’s vastleggen van simulaties en nog veel meer.

Er valt dan ook nog heel wat te ontdekken met dit boeiende gereedschap!

Een wasmachine moet doen wat hij moet doen, toch? Verder hoef je er niet veel van te verwachten, maar bij Hisense denken ze daar toch anders over. De wasmachines zijn voorzien van allerlei handige functies. Niet voor niets heeft de Consumentenbond het merk Hisense een cijfer van 9,4 gegeven op het gebied van betrouwbaarheid. Waar komt dat door?

Partnerbijdrage - In samenwerking met Hisense

Wanneer je op zoek gaat naar een nieuw huishoudelijk apparaat, dan zoek je niet alleen op specificaties of prijs, maar kijk je ook steeds vaker naar wat anderen ervan vinden. Bijvoorbeeld gebruikersreviews op vergelijkingssites.

Maar evenzo belangrijk: wat vinden leden van een gerenommeerde instantie van een bepaald product? De Consumentenbond test al sinds de jaren '50 van de vorige eeuw producten en doet dat met maar liefst 2000 producten per jaar. De leden van de Consumentenbond zijn kritisch; ze zijn niet voor niets lid.

Wasmachines leven langer...

Hisense maakt ook al geruime tijd huishoudelijke apparatuur, zoals koelkasten, drogers en wasmachines. En laat het nou net in die laatste categorie goed scoren: wasmachines van Hisense worden door consumenten bij een groot Europees onderzoek met ruim 30.000 respondenten beoordeeld met een 9.4 voor betrouwbaarheid. Een hoge score die je graag van de daken schreeuwt. En met een totaalscore 9 op alle gebieden komt ook hier Hisense goed uit de bus. Wat betekent dat concreet? Consumenten ervaren bij Hisense wasmachines de minste problemen ten opzichte van andere merken.

Handige functies

Hisense wasmachines zijn innovatief, zuinig en zijn bovendien ook nog eens erg opvallend en mooi vormgegeven. Wit voert bij vrijwel al dit soort apparaten de boventoon, maar Hisense voegt opvallende vormgeving toe, zoals donker glas voor de laaddeur en een matzwarte afwerking bij de bedieningsknoppen.

Ook een groot voordeel is dat alle nieuwste Hisense wasmachines een zuinig energielabel A hebben, waardoor ze tijdens de wasbeurten niet alleen weinig water verbruiken, maar ook helpen besparen op je energierekening.

Alle Hisense wasmachines kennen natuurlijk alle basisfunctionaliteiten, zoals wassen met verschillende programma's, ladingen, temperaturen en de snelheid van het centrifugeren. De nieuwste Hisense-modellen uit de 5i-serie gaan nog een stapje verder, die machines zijn bijvoorbeeld uitgerust met deze handige functies:

iPlay™: Bediening met een glimlach
Vergeet ingewikkelde knoppen en onduidelijke symbolen. Met het slimme iPlay™ kleurentouch-display bedien je jouw wasmachine net zo intuïtief als je smartphone. In je eigen taal swipe je soepel door de programma's, check je de voortgang en pas je instellingen aan. Het ziet er niet alleen strak en modern uit, maar maakt elke wasbeurt stressvrij en overzichtelijk.

iFit™: Groots wassen, compact formaat
Woon je in een appartement of heb je een compacte keuken? Geen probleem. De iFit™ design-filosofie bewijst dat je geen enorme machine nodig hebt voor grote prestaties. Door de slimme, ondiepe behuizing past de machine perfect in kleinere ruimtes, zonder dat je inlevert op trommelcapaciteit. Je geniet dus van een slank design, maar kunt nog steeds die grote lading was in één keer draaien.

iJet™: De ultieme vlekkenverwijderaar
Voor hardnekkige vlekken hoef je niet meer te weken of te schrobben. De krachtige iJet™-technologie spuit water met hoge druk direct diep in de textielvezels. Hierdoor worden vuil en vlekken veel effectiever losgeweekt dan bij een traditionele wasbeurt. Het resultaat is een diepere reiniging en een verbluffend frisse was, zelfs als de kleding flink vies is geworden.

Auto Dose: Nooit meer gokken met wasmiddel
Te veel wasmiddel is slecht voor je kleding, te weinig zorgt voor vlekken. Met Auto Dose hoef je daar nooit meer over na te denken. Het systeem weegt de lading en doseert automatisch exact de juiste hoeveelheid wasmiddel en wasverzachter. Dat is niet alleen super makkelijk, het bespaart je ook geld én het is beter voor het milieu.

Stoom / Allergy Care: Hygiënisch schoon en zacht
Zeker voor mensen met een gevoelige huid, allergieën of jonge kinderen is dit een uitkomst. De Steam/Allergy Care-technologie gebruikt stoom om diep in de stoffen door te dringen. Dit elimineert 99,9% van de allergenen, bacteriën en nare geurtjes. Je kleding komt niet alleen hygiënisch schoon uit de trommel, maar voelt ook heerlijk zacht aan en heeft minder kreukels.

Quick Wash: Razendsnel opgefrist
Heb je haast of wil je snel even dat ene favoriete shirt opfrissen voor vanavond? De Quick Wash-functie is je redder in nood. In een handomdraai heb je frisgewassen kleding. Ideaal voor kleine wasjes die niet heel vuil zijn, maar wel even die frisse boost nodig hebben. Zo bespaar je kostbare tijd op drukke dagen.

Quicker: Versnel je favoriete programma
Soms wil je een volledig wasprogramma draaien, maar heb je gewoonweg de tijd niet om uren te wachten. Met de Quicker-optie kun je diverse standaardprogramma's aanzienlijk inkorten. Je levert niets in op wasresultaat, maar bent wel een stuk sneller klaar. Maximale flexibiliteit voor een druk leven.

Wasmachines op Kieskeurig.nl

Natuurlijk zijn alle wasmachines van Hisense ook terug te vinden op Kieskeurig.nl, waaronder de modellen uit de nieuwste 5i serie.

Bekijk hier alle wasmachines van Hisense op Kieskeurig.nl

Vanavond gaan de Olypische Winterspelen Milaan-Cortina 2026 officieel van start. Wil je geen moment missen van al die prachtige wintersporten en van de prestaties van TeamNL? In dit artikel lees je hoe je op televisie en op de socials alles kunt volgen.

NOS: tv, app en radio op elkaar afgestemd

Voor veel sportliefhebbers is de NOS het logisch startpunt. Tot en met 22 februari zendt de NOS ongeveer 150 uur live televisie uit via NPO 1 en NPO Start. Daarnaast hoor je op NPO Radio 1 de hele dag door live verslag, en vind je doorlopend updates, liveblogs en uitslagen via NOS.nl, de NOS-app (iOS | Android) en NOS Teletekst (waar ook een app van is: die voor iPhones vind je hier en voor Android hier). Als je de NOS-app of NOS.nl opent, zie je meteen wat er op dat moment live is en wanneer je het beste kunt inschakelen. Je krijgt ook direct een overzicht van het dagschema en de stand in de medaillespiegel. Elke ochtend zet de NOS bovendien op een rij welke Nederlandse sporters die dag in actie komen. Dat overzicht wordt later op de dag aangevuld via de liveblogs. Ook handig: je liveblogs volgen en meldingen aanzetten voor specifieke livestreams. Je krijgt dan een seintje zodra een wedstrijd begint.

Verreweg het belangrijkst bij de NOS zijn de schaatswedstrijden. Zo doet de NOS deze Winterspelen rechtstreeks verslag van alle schaatswedstrijden én alle shorttrackwedstrijden: van het allereerste startschot tot de uitreiking van de medailles. Dat betekent niet dat er geen aandacht is voor de andere sporten (zoals snowboarden, bobsleeën, skeleton, kunstrijden en ijshockey): die komen ook ana bod. Naast de wedstrijden zelf zijn er natuurlijk interviews, voor- en nabeschouwingen, analyses en elke avond NOS Studio Olympico.

©NOS

Eurosport 1: veel live sport op één zender

Wil je echt non-stop (nou ja, bijna dan: van 9 uur 's ochtends tot middernacht) sport kijken, dan zit je goed bij Eurosport 1. Op deze zender wordt aandacht besteed aan alle sporten, maar de focus ligt daarbij wel op TeamNL. Alles is live te zien, zowel op televisie als op de streams. Hieronder zie je op welke kanalen Eurosport 1 wordt uitgezonden bij de grote televisieaanbieders. Daarnaast kun je de zender ook live en on-demand streamen via HBO Max.

©Emmanuele Ciancaglini/Getty Images for WBD

HBO Max: als je echt alles wilt zien en terugkijken

Wil je echt niets wil missen, dan moet je HBO Max zijn. Deze streamingdienst is de enige aanbieder waar alle momenten van de Spelen live en on-demand beschikbaar zijn Alle olympische sporten zijn hier van begin tot eind te streamen met Nederlands commentaar. Hoewel HBO Max ook een sport add-on verkoopt voor andere live sport, heb je die voor de Olympische Winterspelen niet nodig. Zelfs met het goedkoopste maandabonnement (5,99 euro) kun je dus al het Olympisch aanbod bekijken. Sluit je een abonnement af speciaal de de Spelen? Vergeet dan niet tijdig op te zeggen; het abonnement wordt anders automatisch verlengd.