Freewaremakers zijn meestal enthousiaste computergebruikers die niet programmeren uit winstbejag, maar hun vaardigheden inzetten om iets te verbeteren. Dankzij de gratis programma’s wordt computeren leuker en handiger! We bespreken de beste programma’s van dit moment en nieuwe versies van ‘evergreens’.

Tip 01: Leesvoer

Geschikt voor: Windows XP, Vista, 7, 8.x, 10; macOS; Linux; iOS; Android

Weliswaar zijn er in ons land sociale-mediaplatformen actief die met regelmaat onwelgevallige meningen verwijderen, maar van overheidscensuur is in principe geen sprake omdat we sinds Thorbecke met z’n allen hebben afgesproken dat uitingen pas achteraf door een rechter kunnen worden beoordeeld op toelaatbaarheid. Er zijn heel wat landen waar dat wel anders is en je niet alles op internet kunt lezen wat je maar wilt. En omdat Elon Musks Starlink-initiatief - dat internet in alle uithoeken van de wereld moet brengen – nog in de kinderschoenen staat, zijn er voorlopig ook nog heel wat plekken zonder toegang tot die zee aan informatie die wij voor lief nemen. Voor beide problemen biedt Kiwix een oplossing. Kiwixis een programma (ook beschikbaar als plug-in voor Chrome en Firefox) waarmee je zogeheten zim-bestanden kunt lezen. Dat zijn sterk gecomprimeerde offline versies van onder meer selecties van Wikipedia-artikelen en de boekenverzameling van Project Gutenberg. Bij dat alles kun je vaak kiezen uit vele talen en, om downloads binnen de perken te houden, ook uit versies zonder afbeeldingen, waardoor je al een complete Engelse Wikipedia offline kunt bezitten als bestand van 35 GB. Daarnaast zijn er enkele op onderwerp gespecialiseerde apps (vooral voor Android) waarmee je meteen aan de slag kunt.

©PXimport

Tip 2: Mooi weer

Geschikt voor: elk systeem

Het KNMI is het weerinstituut van de Nederlandse staat en dus van ons allemaal. Maar denk maar niet dat dat betekent dat je op een eenvoudige manier toegang hebt tot alle data die men in De Bilt verzamelt. Weliswaar kun je eenvoudig een langetermijnverwachting bekijken, zodat je niet afhankelijk bent van wat Gerrit Hiemstra in het achtuurjournaal te melden heeft, maar het kan allemaal zoveel beter. Zo heeft de Amerikaanse tegenhanger NOAA ooit het voorspellingsmodel GFS (Global Forecast System) ontwikkeld waarvan de gegevens gratis gebruikt mogen worden. GFS is echter maar één van de gebruikte modellen om het weer te voorspellen en meerdere daarvan zijn te vinden bij onze oosterburen op www.wetterzentrale.de. Hier kun je in detail actuele weergegevens zien en de voorspellingen van verschillende systemen (waaronder dat van het KNMI) naast elkaar bekijken op thema’s zoals verwachte neerslag, wind en dergelijke. Ook kun je hier gemakkelijk toegang krijgen tot historische weerdata van Nederland, zodat je bijvoorbeeld temperatuur- en neerslaggrafieken kunt opvragen van de vele weerstations in ons land. En hoewel een Duitse site, is de rijke inhoud gewoon in het Nederlands beschikbaar.

©PXimport

Tip 03: Brand los!

Geschikt voor: Windows 7, 8.x, 10

Hoewel schijfjes steeds meer in onbruik raken als opslagmedium, kunnen we toch nog niet helemaal zonder. Misschien heb je ergens nog een dvd-speler in huis of speel je in de auto nog muziek vanaf cd. Of misschien heb je nog oude fotocollecties op een schijf staan en wil je daarvan een veiligheidskopietje maken. Allemaal legitieme doelen om iets te willen branden, maar het zal voor de meesten toch te weinig frequent zijn om een brandprogramma aan te schaffen. Gelukkig kan het prima gratis met Ashampoo Burning Studio 2018 Free.

Dit programma biedt de mogelijkheid om allerlei vormen van cd’s, dvd’s en blu-ray-schijfjes te beschrijven. Zo kun je cd’s met data vullen of branden als audio-cd. Ook ondersteunt het programma nog de inmiddels antieke video-cd en super video-cd. Voor wat betreft dvd’s en blu-ray kun je eenvoudig films uit mappen branden. Die moeten dan uiteraard wel de structuur hebben die past bij het gekozen formaat; Burning Studio converteert bijvoorbeeld niet zelf een mp4-bestand (maar daar bestaat weer andere gratis software voor).

Tot slot kun je met Burning Studio eenvoudig schijfjes kopiëren en biedt het programma de mogelijkheid om data te back-uppen over meerdere schijven. Met de lage prijzen van externe harde schijven en ssd’s is dat laatste ook een uitstervend verschijnsel.

©PXimport

Tip 04: Webwijs

Geschikt voor: Firefox

Alhoewel Google Chrome de laatste jaren in rap tempo de populairste browser is geworden, is er nog altijd heel veel te zeggen voor het gebruik van Firefox, al was het alleen maar omdat we met het gebruik daarvan Google niet nóg meer macht geven en omdat Firefox een ongekende collectie add-ons biedt. Een van de pareltjes in deze verzameling is Flagfox.

Zoals de naam al doet vermoeden toont de add-on de vlag van het land waar de server zich bevindt van de pagina die u bezoekt. Dat lijkt van weinig belang, maar er zijn natuurlijk landen die niet zo’n goede naam hebben qua cyberveiligheid en dan telt een gewaarschuwd mens toch voor twee. Veel nuttiger dan die vlag zijn de vele tools die je vervolgens op een site kunt loslaten. Zo toont Geotool een nauwkeuriger locatie en weet WolframAlpha allerlei statistieken over een site te melden. Nog interessanter zijn de statistieken die Alexa kent. Hier vind je bijvoorbeeld snel vergelijkbare sites.

Naast het opvragen van algemene informatie is het ook mogelijk om de veiligheid van een site te controleren, bijvoorbeeld via Virustotal. Kortom: een schat aan gereedschappen om elke site die je bezoekt grondig door te lichten.

©PXimport

Tip 05: Wegwezen!

Geschikt voor: Windows 7, 8.x, 10

Windows heet niet voor niets ‘besturingssysteem’. Het is vrijwel alleen een softwarelaag die interactie mogelijk maakt tussen de hardware en de gebruiker. Natuurlijk bevat Windows wel wat applicaties, maar als het daar ophield, zou niemand een pc bezitten. Die komt ten slotte pas echt tot zijn recht met tonnen programma’s van derden (of van Microsoft, natuurlijk). Maar ja, van alles wat je erop zet wil je soms ook wel weer eens wat kwijt en uiteraard biedt Windows voor het verwijderen van programma’s een onderdeel. Helaas is dat erg mager en dus kan het zomaar gebeuren dat er troep achterblijft. Anderzijds is het denkbaar dat je per ongeluk de uninstaller van een toepassing verwijdert, waardoor Windows die niet meer op de reguliere wijze kan verwijderen. Ook kunnen de gespecialiseerde verwijderaars die bij een applicatie horen achterblijven terwijl het moederprogramma al gewist is. Allemaal situaties waar zwaarder geschut nodig is dan wat Windows biedt. Dat geschut vinden we in het sublieme Bulk Crap Uninstaller, kortweg BCU, dat veel meer software toont dan Windows en dat na het verwijderen van een programma de gelegenheid biedt om naar achtergebleven resten te zoeken.

©PXimport

Tip 06: Zoekmonster

Geschikt voor: Windows XP, Vista, 7, 8.x, 10

Wanneer je weleens een grote map met bestanden hebt doorzocht vanuit het zoekvak van de Verkenner dan weet je dat je gerust koffie kunt gaan halen én opdrinken én het kopje afwassen voor het resultaat daar is, áls de opdracht al tot een goed eind wordt gebracht. Vastlopers en matig verlopen zoekacties zijn ook niet ongebruikelijk. Gelukkig zijn er alternatieven om naar bestanden te zoeken, al dan niet door vooraf je schijven te indexeren.

Everything is een programma dat inderdaad vooraf moet indexeren voordat je kunt gaan zoeken maar dat gebeurt angstaanjagend snel. Op onze test-pc indexeert Everything zo’n 5 TB aan bestanden en mappen in enkele seconden; het toont die dan ook nog eens als alfabetisch gesorteerde lijst die je desgewenst kunt exporteren. Op deze lijst kun je vervolgens allerlei geavanceerde zoekopdrachten loslaten. Behalve het gebruikelijke zoeken met jokertekens kan Everything bepaalde soorten bestanden vinden, zoals audio. Daarbij kun je zelf nieuwe categorieën definiëren en bestaande aanpassen. En dat is nog maar één van de vele mogelijkheden.

©PXimport

Tip 07: Pakt goed uit

Geschikt voor: Windows 7, 8.x, 10

Voor het inpakken van bestanden in een archief heb je – afhankelijk van het gewenste uitvoerformaat – een toepassing zoals Winrar nodig of één van de vele (gratis) concurrenten. Alhoewel veel van deze programma’s ook de nodige archiefformaten kunnen uitpakken, zijn ze daarin toch vaak vrij beperkt. Universal Extractor – dat alléén bedoeld is voor uitpakken – biedt wat dat betreft heel wat meer.

Uiteraard kun je Universal Extractor gebruiken voor het uitpakken van bekende archiefformaten zoals rar of zip, maar het programma kan ook uit de voeten met installatiebestanden zoals het door Microsoft gebruikte msi-formaat en de installatie-archieven van Wise of NSIS - exe-bestanden die zichzelf uitpakken en meteen installeren. Met Universal Extractor is het dan ook mogelijk om dit soort bestanden uit te pakken zonder dat er een installatie aan te pas komt en dat is dan weer handig wanneer je software niet wilt installeren maar er wel bepaalde componenten uit wilt gebruiken.

Tip 08: Klikspaan

Geschikt voor: elk systeem

Een bekende hypothese zegt dat ieder mens slechts zes handdrukken verwijderd is van ieder ander mens. Kortom: je kent iemand die iemand kent die iemand kent … De reden is dat we ons de mensheid kunnen voorstellen als netwerk. Hét netwerk bij uitstek is natuurlijk het web. Zou daar voor informatie hetzelfde gelden? Niet per se, want er zijn heel wat afgeschermde webpagina’s of pagina’s waar door geen andere naar wordt verwezen. Voor alles wat wél bereikbaar is, zou het wel kunnen kloppen.

Nu kun je alles wat je wilt vinden natuurlijk via een zoekmachine bereiken, maar dat vergt veel getyp. Hoe ver zou je komen met alleen klikken? Een mooie plek om dat te testen is de indexpagina van jaah.nl. Hier kun je via pictogrammen sites in allerlei categorieën vinden en daarbij zitten weer de nodige sites die een vergelijkbaar principe hanteren. Je bent vaak in enkele klikken waar je wezen wilt.

©PXimport

Tip 09: Kortaf

Geschikt voor: Windows 7, 8.x, 10

Wanneer Computer!Totaal, kortweg C!T, nieuw op de mat valt sla je natuurlijk z.s.m. deze rubriek op en dat is m.i. zelfs een goed idee wanneer je het blad z.g.a.n. van iemand hebt overgenomen. De afkortingen in voorgaande zin zullen voor de meeste lezers weinig problemen opleveren, maar wat is eigenlijk de internet-landcode van Djibouti? Met welke letters duidt men de Laotiaanse kip aan (da’s hun munteenheid)? En waar komt die Olympische deelnemer uit CXR eigenlijk vandaan? Op al die vragen krijg je antwoord met de handige Acronym Database. Dit programma kent overigens niet alleen land- en muntcodes maar ook bestandsextensies en algemene afkortingen. Daarnaast biedt het een uitgebreide lijst met cryptovaluta, toetsaanslagen voor Facebook-emoticons en een inkorter voor lange webadressen. O, en mocht de database een afkorting onverhoopt niet kennen, dan is er i.i.g. altijd nog de zoekfunctie die verschillende gespecialiseerde online bronnen kan raadplegen.

©PXimport

Tip 10: Een goede kennis

Geschikt voor: elk systeem

Zo’n 90% van alle zoekopdrachten verloopt via Google. Dat komt ongetwijfeld omdat het bedrijf een technologische voorsprong op de concurrentie heeft. De zoekmachine wordt daardoor steeds slimmer. Waar je vroeger alleen een lijst met links kreeg als zoekresultaat, zie je nu vaak meteen de relevante informatie van bijvoorbeeld Wikipedia; wil je iets uitrekenen dan hoef je niet eerst naar een online rekenmachine te surfen maar kan Google vaak meteen het antwoord geven. Toch vallen de mogelijkheden van zoekmachine Google in het niet bij die van kennismachine WolframAlpha.

Omdat de oorsprong van Alpha ligt in wiskundeprogramma Mathematica, is het systeem om te beginnen in staat om veel complexere rekenkundige, wiskundige en meetkundige problemen op te lossen, maar dat is nog slechts een fractie van de mogelijkheden. Alpha weet alles van eenheden, gewichten en maten (tot aan die van breinaalden toe), kan moeilijke vragen beantwoorden over natuurkunde, scheikunde en technologie (hoeveel energie produceert China?), kent eindeloos veel feiten over de aarde, haar weer en klimaat, weet de gekste vragen over verkeer en vervoer te beantwoorden (hoe lang is het Spaanse wegennet?) en dan hebben we het alleen nog maar over tamelijk technische of wetenschappelijke zaken. Alpha weet ook onnoemelijk veel over voedsel, gezondheid, kunst, amusement, financiën, geschiedenis en taal. Kortom: een goede kennis om altijd onder handbereik te hebben.

©PXimport

Tip 11: Bal aan

Geschikt voor: elk systeem

Jarenlang was het vaste prik: voetballen op zondagmiddag, de ene week uit, de andere thuis. Tegenwoordig is het niet meer bij te houden voor de liefhebbers van publiekssport nummer één. Alleen al de Nederlandse competitie in de hoogste klasse is zo’n beetje over alle dagen van de week verspreid en dan zijn er nog de diverse continentale en mondiale toernooien voor clubteams en landen en moet de liefhebber tegenwoordig ook nog bijhouden hoe de dames het er op de groene mat vanaf brengen. Ga d’r maar aan staan! Gelukkig is er een online oplossing in de vorm van www.maak-agenda.nl.

Deze dienst biedt een schat aan mogelijkheden voor de voetballiefhebber. Je kunt je favoriete clubs volgen (voor een flink aantal landen, waaronder veel Europese en enkele Zuid-Amerikaanse) in verschillende divisies en kampioenschappen. Heb je eenmaal een favoriete selectie gemaakt, dan kun je die exporteren naar bijvoorbeeld Google Calendar of iCal. En voor wie niets met voetbal heeft: de site kent ook speelschema’s voor hockey, basketbal en Formule 1.

©PXimport

Tip 12: De behanger

Geschikt voor: iOS, Android

In het Victoriaanse Engeland was een bepaalde kleur groen behang jarenlang zeer populair. Die mooie kleur (die ook werd gebruikt in kleding, kaarsen en kinderspeelgoed) werd verkregen uit een verbinding van arsenicum en jarenlang had niemand een idee hoe gevaarlijk dat was. De kleurstof maakte dan ook vele slachtoffers voordat hij in onbruik raakte. De makers van al die eindeloos herhalende behangpatronen hadden het overigens ook niet makkelijk, want al die ontwerpen moesten met de hand gemaakt worden. Nee, dan hebben ontwerpers van nu het beter, want nu zijn er programma’s waarmee je razendsnel patronen tekent in elk van de 17 symmetrievariaties die mogelijk zijn. Daarvoor gebruik je de app KaleidoPaint (ook voor Android). Kies de gewenste symmetrie, kleur en lijndikte en de app maakt een oneindig patroon. Schakel naar een andere symmetrie en het patroon verandert meteen mee. Vind je het resultaat wat al te regelmatig, dan kun je er ook voor kiezen elke symmetrie een eigen kleurlaag te geven en er zo meerdere samen te voegen. Op elk ontwerp kun je zeer ver in- en uitzoomen voor optimale controle.

©PXimport

Gevaarlijk?

©PXimport

Niet te snel klikken

©PXimport

Waarom start een computer met een SSD binnen enkele seconden op, terwijl een oude harde schijf blijft ratelen? Het vervangen van een HDD door een SSD is de beste upgrade voor een trage laptop of pc. We leggen in dit artikel uit waar die enorme snelheidswinst vandaan komt en wat het fundamentele verschil is tussen deze twee opslagtechnieken.

Iedereen die zijn computer of laptop een tweede leven wil geven, krijgt vaak hetzelfde advies: vervang de oude harde schijf door een SSD. De snelheidswinst is direct merkbaar bij het opstarten en het openen van programma's. Maar waar komt dat enorme verschil in prestaties vandaan? Het antwoord ligt in de fundamentele technologie die schuilgaat onder de behuizing van deze opslagmedia.

De vertraging van mechanische onderdelen

Om te begrijpen waarom een Solid State Drive (SSD) zo snel is, moeten we eerst kijken naar de beperkingen van de traditionele harde schijf (HDD). Een HDD werkt met magnetische roterende platen. Dat kun je vergelijken met een geavanceerde platenspeler. Wanneer je een bestand opent, moet een fysieke lees- en schrijfkop zich naar de juiste plek op de draaiende schijf verplaatsen om de data op te halen. Dat fysieke proces kost tijd, wat we latentie noemen. Hoe meer de data op de schijf verspreid staat, hoe vaker de kop heen en weer moet bewegen en wachten tot de juiste sector onder de naald doordraait. Dit mechanische aspect is de grootste vertragende factor in traditionele opslag.

©Claudio Divizia

Flashgeheugen en directe gegevensoverdracht

Een SSD rekent definitief af met deze wachttijden omdat er geen bewegende onderdelen in de behuizing zitten. De naam 'Solid State' verwijst hier ook naar; het is een vast medium zonder rammelende componenten. In plaats van magnetische platen gebruikt een SSD zogenoemd NAND-flashgeheugen. Dat is vergelijkbaar met de technologie in een usb-stick, maar dan veel sneller en betrouwbaarder. Omdat de data op microchips wordt opgeslagen, is de toegang tot bestanden volledig elektronisch. Er hoeft geen schijf op toeren te komen en er hoeft geen arm te bewegen. De controller van de SSD stuurt simpelweg een elektrisch signaal naar het juiste adres op de chip en de data is direct beschikbaar.

Toegangstijd en willekeurige leesacties

Hoewel de maximale doorvoersnelheid van grote bestanden bij een SSD indrukwekkend is, zit de echte winst voor de consument in de toegangstijd. Een besturingssysteem zoals Windows of macOS is constant bezig met het lezen en schrijven van duizenden kleine systeembestandjes. Een harde schijf heeft daar enorm veel moeite mee, omdat de leeskop als een bezetene heen en weer moet schieten. Een SSD kan deze willekeurige lees- en schrijfopdrachten (random read/write) nagenoeg gelijktijdig verwerken met een verwaarloosbare vertraging. Dat is de reden waarom een pc met een SSD binnen enkele seconden opstart, terwijl een computer met een HDD daar soms minuten over doet.

©KanyaphatStudio

Van SATA naar NVMe-snelheden

Tot slot speelt de aansluiting een rol in de snelheidsontwikkeling. De eerste generaties SSD's gebruikten nog de SATA-aansluiting, die oorspronkelijk was ontworpen voor harde schijven. Hoewel dat al een flinke verbetering was, liepen snelle SSD's tegen de grens van deze aansluiting aan. Moderne computers maken daarom gebruik van het NVMe-protocol via een M.2-aansluiting. Deze technologie communiceert rechtstreeks via de snelle PCIe-banen van het moederbord, waardoor de vertragende tussenstappen van de oude SATA-standaard worden overgeslagen. Hierdoor zijn snelheden mogelijk die vele malen hoger liggen dan bij de traditionele harde schijf.

Misschien heb je wel eens een vraag gesteld aan een AI-chatbot als ChatGPT, Microsoft Copilot of Perplexity. Maar hoe ontwerp je zelf nu zo'n chatbot? Met de juiste tools is daar zelfs weinig tot geen programmeerwerk voor vereist. We bekijken twee uiteenlopende oplossingen.

Een AI-chatbot is een digitale gesprekspartner die wordt aangedreven door kunstmatige intelligentie. Meestal is de intelligentie gebaseerd op een taalmodel dat is getraind om mensachtige gesprekken te voeren. In tegenstelling tot traditionele op regels gebaseerde chatbots, die alleen vooraf ingestelde antwoorden geven, kan een AI-chatbot vrije tekst begrijpen en ‘natuurlijke’ reacties geven.

In dit artikel kijken we naar het bouwen van een eigen chatbot die je op je desktop of mobiel kunt gebruiken en zelfs op een eigen website kunt plaatsen. We bespreken twee manieren. De eenvoudigste is een no-code chatbotplatform dat het AI-gedeelte achter de schermen afhandelt en je via een gebruiksvriendelijke interface laat bepalen hoe de gespreksflow verloopt. Typische voorbeelden zijn Chatfuel en Chatbot voor zakelijke toepassingen. Daarnaast zijn er de meer toegankelijke Poe en Coze, die we hier behandelen. Onze tweede oplossing is technischer, maar flexibeler. Daarbij gebruik je de Application Programming Interface (API) van een AI-taalmodel om de AI-functionaliteit in je eigen omgeving te integreren. Hiervoor werken we graag met de online omgeving Google Colab.

Poe

Laten we starten met een gebruiksvriendelijke optie: het no-code chatbotplatform Poe (www.poe.com). Je kunt hier ook de app voor desktop of mobiel downloaden en installeren, met vrijwel dezelfde interface en functies als in de browser. De eerste keer maak je een account aan of meld je je aan met je Google- of Apple-account. Via Bots and apps kun je met allerlei AI-chatbots praten, maar in dit geval willen we vooral een eigen chatbot maken. Concreet gaat het om het creëren van een eigen ‘persona’ binnen een gekozen AI-model. Zo’n persona kun je zien als het perspectief, de rol of identiteit die je een AI-bot meegeeft.

Klik hiervoor op Create +. Je krijgt nu verschillende opties, zoals Image generation bot, Video generation bot en Prompt bot. Wij kiezen dit laatste.

Creatie

Je hoeft nu eigenlijk alleen maar een onlineformulier in te vullen. We doorlopen kort de belangrijkste onderdelen. Naast het gekozen bottype moet je een naam verzinnen. Omdat deze deel uitmaakt van de url, kies je bij voorkeur een originele, korte naam in kleine letters. Voeg ook een beschrijving toe, die zichtbaar is voor gebruikers van je bot.

Bij Base bot selecteer je een geschikt AI-model, bijvoorbeeld Claude-Haiku-3, GPT-4o-mini, GPT-5 of Grok-4. Afhankelijk van het model gelden er soms beperkingen. Poe-abonnees krijgen doorgaans uitgebreidere toegang tot de duurdere modellen.

Bij Prompt beschrijf je nauwkeurig en uitgebreid hoe de bot moet reageren. De optie Optimize prompt for Previews kun je uitgeschakeld laten. Vul bij Greeting message een welkomstwoord in dat de bot bij elke start toont. Het onderdeel Advanced kun je eigenlijk ongemoeid laten, maar interessant is wel dat je bij Custom temperature het ‘creativiteitsgehalte’ van de bot kunt instellen: hoe hoger de waarde, hoe creatiever en onvoorspelbaarder.

Bij Access kies je de zichtbaarheid van je bot. Wellicht is Only people with the access link de handigste optie, waarna de url zichtbaar wordt en je deze kunt verspreiden. Klik bovenin op Edit picture en kies of ontwerp een passend pictogram. Is alles ingevuld, klik dan onderin op Publish. Je bot is nu klaar voor gebruik. Om je bot te bewerken, hoef je deze maar bij Bots and apps te selecteren en via het knopje met de drie puntjes op Edit te klikken. Ook de optie Delete is beschikbaar.

GPT's van OpenAI

Binnen de omgeving van OpenAI (https://chat.openai.com) kun je ook je eigen AI-chatbots maken, de zogeheten GPT’s. Hiervoor heb je wel een plusabonnement nodig (23 euro per maand). Je bent daarbij ook beperkt tot de GPT-modellen van OpenAI, maar je kunt je creaties wel delen via een link of in de GPT-store.

In het kort werkt dit als volgt. Meld je aan en klik links op GPT’s. Klik rechtsboven op + Maken. Via Configureren stel je alles handmatig in, maar via Maken kan het ook ‘al converserend’. Beschrijf kort wat je GPT moet doen en voor wie. Laat de tool een naam en profielfoto voorstellen en beantwoord de vragen om toon en werking af te stemmen. Test je GPT in de preview en ga daarna naar Configureren, waar je naam, beschrijving, instructies en gespreksopeningen ziet. Bij Kennis kun je bestanden uploaden zodat je GPT ook informatie uit je eigen documenten haalt. Via Nieuwe handeling maken koppel je eventueel acties aan externe API’s, gebruik alleen API’s die je vertrouwt. Bevestig met Maken en bepaal hoe je je GPT deelt: Alleen ik, Iedereen met de link of GPT-winkel (in een zelfgekozen categorie). Rond af met Opslaan. Je kunt de link (https://chatgpt.com/g/<code><naam>) daarna kopiëren en verspreiden. Via GPT’s / Mijn GPT’s kun je eerder gemaakte GPT’s bewerken of verwijderen.

Je kunt ook je ook eigen ‘chatbots’ (GPT’s) ontwerpen, gebruiken en met anderen delen.

Poe biedt ook geavanceerdere mogelijkheden als een Server bot-type (waarmee je ook andere API’s kunt aanroepen). Via Knowledge base kun je verder eigen informatiebronnen toevoegen waaruit de bot kan putten. Voor complexere bots gebruiken we toch liever het no-code platform Coze (www.coze.com) dat veel extra opties kent. Meld je aan met je Google-account, klik op + Create in de linkerkolom en daarna op + Create bij Create agent.

Coze

Coze gebruikt de term agent in plaats van bot om duidelijk te maken dat je er een digitale assistent mee kunt maken die niet alleen met een AI-model antwoorden geeft, maar ook geheugen of context kan gebruiken en meerdere kanalen kan bedienen, zoals een website of een Discord-server, maar zover gaan we hier niet.

Vul een passende naam voor je bot of agent in en schrijf een korte maar duidelijke omschrijving, bijvoorbeeld “Deze bot haalt allerlei informatie uit onze eigen documenten rond computerbeveiliging.” Laat Personal geselecteerd bij Workspace en klik linksonder op het knopje om een geschikt pictogram te uploaden of klik op het sterretje om er een te laten genereren. Klik daarna op Confirm.

Uitwerking

Je komt nu in je dashboard waar je de bot verder vorm kunt geven. Ontwerp de persona door in het linkerdeelvenster een uitvoerige omschrijving van de bot in te vullen. Optimaliseer deze omschrijving snel met het blauwe knopje Auto Optimize prompt rechtsboven. Na bevestiging met Auto-optimize werkt Coze meteen een geoptimaliseerde prompt uit voor de persona. Klik op Replace om deze te gebruiken. In het rechterdeelvenster kun je je bot direct testen. De antwoorden komen uit de kennisdatabank van het geselecteerde model (zoals GPT-4o).

Wil je dat de bot ook uit eigen bronnen put, dan moet je deze eerst uploaden. Dit doe je in het middelste deelvenster, bij

Knowledge, waar je uit Text, Table en Images kunt kiezen. Klik op het plusknopje bij bijvoorbeeld Text en daarna op Create knowledge. Selecteer Text format en geef een naam aan je informatiebundel. Je kunt data ophalen uit bronnen als Notion of Google Doc, maar wij kiezen voor Local documents om eigen bestanden te uploaden. Klik op Create and import en versleep de gewenste documenten naar het venster. Klik daarna op Next (3x) en wat later zijn je documenten verwerkt. Rond af met Confirm en met Add to Agent rechtsboven. Je vindt je informatiebundel nu terug bij Knowledge en de bot put voortaan (ook) uit deze gegevens.

Om je bot beschikbaar te maken, klik je rechtsboven op Publish en daarna op Confirm. Je kunt hem op diverse platformen publiceren, onder meer in de Coze Agent Store. Selecteer een passende categorie en bevestig met Publish.

Extra's

Daarnaast biedt Coze nog diverse andere nuttige opties, zoals talrijke plug-ins. Klik hiervoor op het plusknopje bij Plugins of gebruik het A-knopje om automatisch geschikte plug-ins te laden op basis van je persona-beschrijving. Deze kun je meteen inzetten, eventueel na optimale afstelling via het tandwielpictogram.

API-sleutels

No code-platformen als Poe en Coze zijn handig, maar wil je meer flexibiliteit en schrik je niet terug voor enige basiscodering, dan werk je beter met de API van een AI-model. Deze fungeert als tussenpersoon die je script en de AI-dienst laat communiceren via een set regels en commando’s. We gaan uit van de API van OpenAI (GPT) en maken eerst een sleutel aan om de API-interface te gebruiken. Ga naar https://platform.openai.com/api-keys, meld je aan met je account (zoals Google) en klik op +Create new secret key. Geef de sleutel een naam, bijvoorbeeld aibot, en klik op Create secret key. Klik daarna op Copy en bewaar de sleutel op een veilige plek. Rond af met Done: de sleutel is nu toegevoegd. Je kunt deze hier op elk moment ook weer intrekken.

Interactie

Een snelle manier om een script te maken dat deze API aanroept, is via het gratis Google Colab (https://colab.research.google.com), een online notitieboek voor Python. Meld je aan met je Google-account, klik op + Nieuw notebook of ga naar Bestand en kies Nieuw notebook in Drive, en geef het ipynb-bestand (Interactive PYthon NoteBook) een zinvolle naam. Het notebook wordt automatisch in je Google Drive bewaard en is bereikbaar via het pictogram met de oranje cirkels.

Klik nu op + Code voor je eerste codecel, waarmee je de OpenAI-bibliotheek installeert:

!pip install openai

Voer dit uit met het pijlknopje en klik vervolgens op + Code voor de tweede cel met de volgende code:

from openai import OpenAI

client = OpenAI(api_key="<je_API-sleutel>")

response = client.chat.completions.create(

    model="gpt-3.5-turbo",

    messages=[{"role": "user", "content": "Wat weet je over Haarlem( Nederlands)?"}]

)

print(response.choices[0].message.content)

Je laadt hierbij eerst de geïnstalleerde Python-bibliotheek en zet je geheime sleutel in de clientconfiguratie. Vervolgens stuur je een chataanvraag naar OpenAI en bewaar je het antwoord in de variabele ‘response’. Vervolgens haal je de tekst van het (eerste) antwoord op en druk je dit af in de uitvoer van de code-cel.

Eigen chatbot

 We gaan nu een stap verder en maken er een heuse chatbot van die via een while-lus een doorlopend gesprek kan voeren:

from openai import OpenAI

client = OpenAI(api_key="<je_API-sleutel>")

messages=[

    {"role":"system","content":"Je beantwoordt elke prompt leuk, maar correct, met een rijmschema zoals ABAB of ABBA"}]

while True:

  user_input=input("Jij:")

  if user_input.lower() in ["stop","exit","quit"]:

    break

  messages.append({"role":"user","content":user_input})

  response=client.chat.completions.create(

      model="gpt-4o",messages=messages)

  bot_reply=response.choices[0].message.content

  print("Bot:",bot_reply)

  messages.append({"role":"assistant","content":bot_reply})

Zolang de gebruiker geen stopwoord invoert, blijft de lus actief. De bot antwoordt in de stijl en taal die je zelf hebt vastgelegd in de systeemrol (zie coderegel 3). Met de methode-aanroep messages.append voeg je telkens een nieuw bericht van zowel de gebruiker (user) als de bot (assistant) toe aan de gespreksgeschiedenis.

Mocht je ergens een fout hebben gemaakt in je script, dan is de kans groot dat je via de knop Fout uitleggen nuttige feedback krijgt en met de knop Accepteren (en uitvoeren) de fout zelfs automatisch kunt laten verbeteren.

In het kader ‘Mooi gepresenteerd’ lichten we kort toe hoe je dit script bijvoorbeeld ook op een eigen webpagina kunt laten draaien.

Mooi gepresenteerd

Je Colab-script werkt, maar het oogt niet fraai en je wilt het natuurlijk mooi gepresenteerd met anderen delen. Dit doe je het makkelijkst met Gradio, een opensource-Python-bibliotheek waarmee je snel een webinterface rond je script bouwt. Installeer en importeer daarvoor eerst Gradio in je Colab-omgeving:

!pip install -q gradio

import gradio

Via www.kwikr.nl/colabcode vind je de code (als py-bestand) waarmee je rond het Colab-script met Gradio een eenvoudige webinterface genereert. Deze verschijnt in je Colab-omgeving, maar je krijgt ook een publieke url te zien waar je de interface rechtstreeks kunt openen (https://<code>.gradio.live).

Dankzij de volgende aanroep in de laatste coderegel kunnen bezoekers van deze webpagina je chatbot-script ook als PWA-app op hun pc bewaren en starten:

demo.launch(share=True,pwa=True)

Een alternatief is deze webpagina via een <iframe>-instructie in de html-code van je eigen site op te nemen:

<iframe src=https://<code>.gradio.live></iframe>

Gradio heeft een eenvoudige webinterface gecreëerd voor ons chatbotscript.